Praktijkonderzoek in zorg en welzijn
Hoofdstuk 1
1.1
Onderzoek doe je als je iets nieuws te weten wilt komen; je hebt vragen over een verschijnsel, maar
nog geen antwoorden. Als je bewust via een bepaalde systematiek antwoord probeert te krijgen op
je vragen, heet dat intentioneel leren.
De huidige visie op gezondheid: mogelijkheden van mensen, is gericht op het waar mogelijke
stimuleren en ondersteunen van het functioneren, de veerkracht en de eigen regie van burgers. Het
is een verschuiving van de eerdere nadruk in de beroepspraktijk op ziekte en zorg naar de huidige
nadruk op gezondheid en gedrag. De professionele ontwikkeling van zorgprofessionals zal zich steeds
meer kenmerken door samenhang tussen vakbekwaamheid, samenwerkend vermogen en lerend
vermogen. In dilemma’s zullen professionals onzekerheden, meningsverschillen en beschikbare
kennis zorgvuldig moeten afwegen om te komen tot een passende aanpak.
Reflectieve professional: professional met een onderzoekende beroepshouding die samen met
belanghebbenden vraagstukken vanuit verschillende perspectieven kunnen en willen bekijken.
Onderzoekende beroepshouding: helpt om impliciete kennis en onderliggende denk- en
besluitvormingsprocessen te expliciteren.
Open houding: de professional staat open voor nieuwe indrukken, is bereid tot perspectiefwisseling,
wil begrijpen en wil delen.
Kritische houding: de professional wil nagaan of iets klopt, wil onderbouwen en wil verantwoorden.
De creatieve houding: de professional is gericht op vernieuwing en wil voortbouwen en toevoegen.
Fundamenteel onderzoek: wanneer het accent ligt op de ontwikkeling en toetsing van theorie.
Toegepast onderzoek: wanneer het accent ligt op kennis die tot de oplossing van generieke
problemen moet bijdragen.
Praktijkonderzoek: wanneer professionals in hun eigen beroepspraktijk onderzoek doen met als doel
deze praktijk beter te leren begrijpen of te verbeteren. Het gaat erom te onderzoeken wat de
achtergronden, oorzaken en mogelijke oplossingen zijn van een specifiek probleem in een bepaalde
context.
Volgens de positivistische onderzoek benadering is kennis gebaseerd op dat wat direct
waarneembaar is. Hieruit volgt dat deze werkelijkheid beschreven kan worden aan de hand van
algemene wetmatigheden. Je probeert als onderzoeker zo zuiver mogelijk naar gebeurtenissen in de
beroepspraktijk te kijken en zo veel mogelijke beïnvloedende factoren te herkennen en waar
mogelijk uit te sluiten. Er kunnen allerlei factoren de algemene wetmatigheden beïnvloeden; het
nieuws van de dag, het humeur van de zorgverlener, de sfeer in de groep en de persoonlijke
omstandigheden van de client. Als je iets wil onderzoeken zorgen deze factoren voor vertroebeling
van de onderzoeksresultaten. Je probeert met deze benadering de factoren te minimaliseren, dit doe
je door meerdere groepen te volgen op verschillende tijdstippen.
Volgens de constructivistische of interpretatieve onderzoek benadering kunnen er meerde
interpretaties van de werkelijkheid naast elkaar bestaan. Interpretaties worden gekleurd door
persoonlijkheden en ervaringen. Je zoekt dus niet zozeer naar algemene wetmatigheden, maar naar
interpretaties van gebeurtenissen die zich in een specifieke beroepssituatie voordoen.
, Volgens de kritisch-emancipatorische onderzoek benadering is kennis niet waardevrij en dat deze
bepaald wordt door mensen met macht. Het gaat om het versterken van de capaciteiten van
maatschappelijke kwetsbare personen en groepen en inclusie van mensen die sociaal dreigen uit te
vallen. De dialoog staat in deze benadering centraal, er is veel aandacht voor het perspectief van de
belanghebbenden zelf en worden bestaande structuren ter discussie gesteld.
Evidence-based practice voor zorg- en dienstverleners gaat over het zorgvuldig gebruikmaken van
het huidige, beste bewijsmateriaal om beslissingen te nemen met individuele cliënten. Noordegraaf
is van mening dat veel evidencebased methodieken binnen de hulpverlening nog van een te hoog
abstractieniveau zijn en te weinig op de specifieke beroepscontext gericht zijn.
Practice-based evidence gaat uit van het idee dat kennis over het handelen van een professional
ontstaat in de specifieke context van de beroepspraktijk en dat die kennis evolueer door de interactie
tussen personen die in deze context en belangrijke rol spelen. PBE zet professionals aan tot het
expliciteren van de eigen beroepspraktijk en de door hen waargenomen effecten.
Het verschil tussen EBP en PBE is dat evidence bij EBP onder wetenschappelijke condities verkregen
wordt en dan vertaald wordt naar de praktijk, terwijl bij PBE evidence onder realistische condities
verkregen wordt en dan eventueel in een volgende stap verder onderzocht kan worden.
Definitie van praktijkonderzoek: in zorg en welzijn is het onderzoek dat wordt uitgevoerd door zorg-
en dienstverleners, waarbij op systematische wijze in interactie met de omgeving antwoorden
verkregen worden op vragen die ontstaan in de eigen beroepspraktijk en gericht zijn op verbetering
van deze praktijk.
Kennisgerichte praktijkonderzoek: waarbij je indirect werk aan verbetering van je eigen
beroepspraktijk door je grondig te verdiepen in een praktijkprobleem.
Ontwerponderzoek: waarbij je direct werkt aan verbetering van je eigen beroepspraktijk door je te
verdiepen in zowel het praktijkprobleem als de oplossing ervan.
Van keken onderscheid drie competentiesegmenten;
Segment 1: werken met/voor cliënten. Het gaat hier om de deskundigheid op het gebied van
begeleiding, behandeling en/of dienstverlening die je als professional dient te bezitten.
Segment 2: werken in en vanuit een arbeidsomgeving. Het gaat om de vaardigheden die nodig zijn
om goed te kunnen functioneren in de organisatie in je rol als collega, teamlid,
samenwerkingspartner, enz.
Segment 3: werken aan professionaliteit en professionalisering. Dit segment omvat de
verantwoordelijkheid voor het onderhouden van je beroepscompetenties en de ontwikkeling van je
beroepsgroep in het geheel.
1.2
De cyclus voor praktijkonderzoek omvat zes kernactiviteiten voor het uitvoeren van beschrijvend,
vergelijkend, definiërend, evaluerend en verklarend praktijkonderzoek. Bij een kennisgericht
praktijkonderzoek doorloop je deze cyclus.
Ontwerponderzoek: je pakt dit innovatieproces op een onderzoekende wijze aan.
De kernactiviteit ontwerpen voer je alleen bij ontwerponderzoek uit.
Oriënteren: je probeert in beeld te brengen welke praktijkproblemen er zijn, voor wie deze belangrijk
zijn, wat erover bekend is en wat het belang van je onderzoek kan zijn voor jezelf en de organisatie.
Hoofdstuk 1
1.1
Onderzoek doe je als je iets nieuws te weten wilt komen; je hebt vragen over een verschijnsel, maar
nog geen antwoorden. Als je bewust via een bepaalde systematiek antwoord probeert te krijgen op
je vragen, heet dat intentioneel leren.
De huidige visie op gezondheid: mogelijkheden van mensen, is gericht op het waar mogelijke
stimuleren en ondersteunen van het functioneren, de veerkracht en de eigen regie van burgers. Het
is een verschuiving van de eerdere nadruk in de beroepspraktijk op ziekte en zorg naar de huidige
nadruk op gezondheid en gedrag. De professionele ontwikkeling van zorgprofessionals zal zich steeds
meer kenmerken door samenhang tussen vakbekwaamheid, samenwerkend vermogen en lerend
vermogen. In dilemma’s zullen professionals onzekerheden, meningsverschillen en beschikbare
kennis zorgvuldig moeten afwegen om te komen tot een passende aanpak.
Reflectieve professional: professional met een onderzoekende beroepshouding die samen met
belanghebbenden vraagstukken vanuit verschillende perspectieven kunnen en willen bekijken.
Onderzoekende beroepshouding: helpt om impliciete kennis en onderliggende denk- en
besluitvormingsprocessen te expliciteren.
Open houding: de professional staat open voor nieuwe indrukken, is bereid tot perspectiefwisseling,
wil begrijpen en wil delen.
Kritische houding: de professional wil nagaan of iets klopt, wil onderbouwen en wil verantwoorden.
De creatieve houding: de professional is gericht op vernieuwing en wil voortbouwen en toevoegen.
Fundamenteel onderzoek: wanneer het accent ligt op de ontwikkeling en toetsing van theorie.
Toegepast onderzoek: wanneer het accent ligt op kennis die tot de oplossing van generieke
problemen moet bijdragen.
Praktijkonderzoek: wanneer professionals in hun eigen beroepspraktijk onderzoek doen met als doel
deze praktijk beter te leren begrijpen of te verbeteren. Het gaat erom te onderzoeken wat de
achtergronden, oorzaken en mogelijke oplossingen zijn van een specifiek probleem in een bepaalde
context.
Volgens de positivistische onderzoek benadering is kennis gebaseerd op dat wat direct
waarneembaar is. Hieruit volgt dat deze werkelijkheid beschreven kan worden aan de hand van
algemene wetmatigheden. Je probeert als onderzoeker zo zuiver mogelijk naar gebeurtenissen in de
beroepspraktijk te kijken en zo veel mogelijke beïnvloedende factoren te herkennen en waar
mogelijk uit te sluiten. Er kunnen allerlei factoren de algemene wetmatigheden beïnvloeden; het
nieuws van de dag, het humeur van de zorgverlener, de sfeer in de groep en de persoonlijke
omstandigheden van de client. Als je iets wil onderzoeken zorgen deze factoren voor vertroebeling
van de onderzoeksresultaten. Je probeert met deze benadering de factoren te minimaliseren, dit doe
je door meerdere groepen te volgen op verschillende tijdstippen.
Volgens de constructivistische of interpretatieve onderzoek benadering kunnen er meerde
interpretaties van de werkelijkheid naast elkaar bestaan. Interpretaties worden gekleurd door
persoonlijkheden en ervaringen. Je zoekt dus niet zozeer naar algemene wetmatigheden, maar naar
interpretaties van gebeurtenissen die zich in een specifieke beroepssituatie voordoen.
, Volgens de kritisch-emancipatorische onderzoek benadering is kennis niet waardevrij en dat deze
bepaald wordt door mensen met macht. Het gaat om het versterken van de capaciteiten van
maatschappelijke kwetsbare personen en groepen en inclusie van mensen die sociaal dreigen uit te
vallen. De dialoog staat in deze benadering centraal, er is veel aandacht voor het perspectief van de
belanghebbenden zelf en worden bestaande structuren ter discussie gesteld.
Evidence-based practice voor zorg- en dienstverleners gaat over het zorgvuldig gebruikmaken van
het huidige, beste bewijsmateriaal om beslissingen te nemen met individuele cliënten. Noordegraaf
is van mening dat veel evidencebased methodieken binnen de hulpverlening nog van een te hoog
abstractieniveau zijn en te weinig op de specifieke beroepscontext gericht zijn.
Practice-based evidence gaat uit van het idee dat kennis over het handelen van een professional
ontstaat in de specifieke context van de beroepspraktijk en dat die kennis evolueer door de interactie
tussen personen die in deze context en belangrijke rol spelen. PBE zet professionals aan tot het
expliciteren van de eigen beroepspraktijk en de door hen waargenomen effecten.
Het verschil tussen EBP en PBE is dat evidence bij EBP onder wetenschappelijke condities verkregen
wordt en dan vertaald wordt naar de praktijk, terwijl bij PBE evidence onder realistische condities
verkregen wordt en dan eventueel in een volgende stap verder onderzocht kan worden.
Definitie van praktijkonderzoek: in zorg en welzijn is het onderzoek dat wordt uitgevoerd door zorg-
en dienstverleners, waarbij op systematische wijze in interactie met de omgeving antwoorden
verkregen worden op vragen die ontstaan in de eigen beroepspraktijk en gericht zijn op verbetering
van deze praktijk.
Kennisgerichte praktijkonderzoek: waarbij je indirect werk aan verbetering van je eigen
beroepspraktijk door je grondig te verdiepen in een praktijkprobleem.
Ontwerponderzoek: waarbij je direct werkt aan verbetering van je eigen beroepspraktijk door je te
verdiepen in zowel het praktijkprobleem als de oplossing ervan.
Van keken onderscheid drie competentiesegmenten;
Segment 1: werken met/voor cliënten. Het gaat hier om de deskundigheid op het gebied van
begeleiding, behandeling en/of dienstverlening die je als professional dient te bezitten.
Segment 2: werken in en vanuit een arbeidsomgeving. Het gaat om de vaardigheden die nodig zijn
om goed te kunnen functioneren in de organisatie in je rol als collega, teamlid,
samenwerkingspartner, enz.
Segment 3: werken aan professionaliteit en professionalisering. Dit segment omvat de
verantwoordelijkheid voor het onderhouden van je beroepscompetenties en de ontwikkeling van je
beroepsgroep in het geheel.
1.2
De cyclus voor praktijkonderzoek omvat zes kernactiviteiten voor het uitvoeren van beschrijvend,
vergelijkend, definiërend, evaluerend en verklarend praktijkonderzoek. Bij een kennisgericht
praktijkonderzoek doorloop je deze cyclus.
Ontwerponderzoek: je pakt dit innovatieproces op een onderzoekende wijze aan.
De kernactiviteit ontwerpen voer je alleen bij ontwerponderzoek uit.
Oriënteren: je probeert in beeld te brengen welke praktijkproblemen er zijn, voor wie deze belangrijk
zijn, wat erover bekend is en wat het belang van je onderzoek kan zijn voor jezelf en de organisatie.
