Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
Table of Contents
Hoorcollege 1: 4 september 2019.......................................................................................2
Hoorcollege 2: 9 september 2019.......................................................................................5
Hoorcollege 3: 11 september 2019...................................................................................10
Hoorcollege 4: 16 september 2019...................................................................................14
Hoorcollege 5: 18 september 2019...................................................................................20
Hoorcollege 6: 23 september 2019...................................................................................30
Hoorcollege 7: 25 september 2019...................................................................................36
Hoorcollege 8: 7 oktober 2019..........................................................................................42
Hoorcollege 9: 9 oktober 2019..........................................................................................49
Hoorcollege 10: 14 oktober 2019......................................................................................57
Hoorcollege 11: 16 oktober 2019......................................................................................63
Hoorcollege 12: 21 oktober 2019......................................................................................71
Hoorcollege 13: 23 oktober 2019......................................................................................74
Hoorcollege 14: 28 oktober 2019......................................................................................79
Hoorcollege 15: 30 oktober 2019......................................................................................85
1
,Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
Hoorcollege 1: 4 september 2019
Wat is psychologie? Studie naar menselijk gedrag en mentale processen (cognitie, mind)
Iedereen weet iets af van psychologie folk psychology, commonsense psychology
We gebruiken maar 10% van onze hersencapaciteit
Opposites attract
Wetenschap: het beantwoorden van vragen door het systematisch verzamelen en
analyseren van observeerbare data
Wetenschap empirische wetenschap sociale wetenschap psychologie
Pseudowetenschap: fenomenen of disciplines die pretenderen (beweren) wetenschappelijk
te zijn: astrologie, grafologie, acupuntuur, homeopathie
Wetenschap vs. Pseudowetenschap
Duidelijke operationalisatie van begrippen
o Acupunctuur: levensenergie of chi
Falsifieerbaarheid
o Hoe kan een theorie worden verworpen?
Actiemechanismen
o Astrologie: hoe zouden sterren en planeten onze persoonlijkheid beïnvloeden?
Wetenschap: valkuilen en ethiek
(1) een samenhang (correlatie) betekent niet noodzakelijk een oorzakelijk (causaal) verband
(2) niet iedere theorie is te testen
(3) niet iedere test is een goede test
Correlatie vs. Causatie
Cum hoc ergo propter hoc: “met dit, daarom veroorzaakt door dit”
Ethiek: opvattingen veranderen over tijd
o Vroeger wel, nu niet meer
o Vroeger niet, nu weer wel
o Vroeger onmogelijk, nu mogelijk
Non-maleficence: een obligatie anderen niet te schaden
Observer-expectancy effect: ongewenste beïnvloeding van het resultaat door de
onderzoeker
Subject-expectancy effect: ongewenste beïnvloeding van het resultaat door de proefpersoon
Ideomotor effect: zeer kleine, onbewuste (hand)bewegingen van facilitator zijn al voldoende
om hand te sturen
Subject-expectancy effecten
Placebo-effect: verbetering van de toestand van een patiënt na een niet-werkzame
manipulatie
o Injectie van zoutoplossing
o Suikerpil
o Nep chirurgie
Verband tussen vorm van placebo en effectiviteit
o Grotere pillen zorgen voor groter placebo-effect
o Felgekleurde pillen zorgen voor groter placebo-effect
o Nep chirurgie > placebo-effect
De werkzame mechanismen achter het placebo-effect zijn nog onduidelijk
Placebo-effecten zijn waarschijnlijk verantwoordelijk voor een groot deel van de effectiviteit
van
2
,Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
o SSRI’s (antidepressiva)
o Acupunctuur (naalden op drukpunten)
o Homeopathie
Samenvatting: valkuilen en ethiek
Een samenhang (correlatie) betekent nog niet een oorzakelijk verband
Onderzoek moet ethisch aanvaardbaar zijn
Wees kritisch/sceptisch: pas op voor effecten van observer-expectancy
Foundations fort he study of psychologie
Three fundamental ideas
o Lichamelijke oorzaak van gedrag
o Rol van ervaring
o Rol van natuurlijke selectie
The scope of psychology
o Acht perspectieven
o Relatie met andere disciplines
Lichamelijke oorzaak van gedrag
Voor de 18e eeuw waren filosofie en religie sterk verbonden
Kerk: mensen bestaan uit twee entiteiten
o Lichaam (materieel)
o Ziel (immaterieel)
Dualisme: het materiële lichaam zou wetenschappelijk kunnen worden onderzocht, maar de
ziel niet
René Descartes (1596 – 1650): honden hebben geen ziel, maar kunnen ook ademen, lopen,
eten en spelen
We hebben de ziel alleen nodig voor puur menselijke handelingen; denken
Cartesiaans dualisme: pijnappelklier (epifyse) plaats van interactie tussen lichaam en ziel
o Biedt ruimte voor wat we weten over zintuigen, zenuwstelsel maar zeer beperkte
verklaringen
o Biedt ruimte voor ons gevoel dat “er meer is”
o Maar hoe kan een immaterieel iets interacteren met een materieel iets?
o Plaatst onderwerpen buiten de wetenschap
Thomas Hobbes (1588 – 1679): alles is materieel, de ziel is een betekenisloos concept
o Materialisme: alle menselijke gedragingen kunnen worden gezien als het resultaat
van fysieke processen (met name in de hersenen)
Paul Broca klinische neuropsychologie grote invloed op neurowetenschappen
o Schade aan verschillende gebieden van de hersenen leidt tot verschillende
beperkingen in het gedrag
o Gebied van Broca: bij schade aan dit gebied wordt spraak beperkt, maar geen
andere vaardigheden
De rol van ervaring
Empirisme: kennis en cognitie komen voort uit zintuigelijke ervaring
De mens wordt geboren als een tabula rasa
Gedachten zijn niet het product van een ziel of vrije wil, maar een direct gevolg van
blootstelling aan de omgeving
Association by contiguity: concepten nabij in plaats of tijd worden geassocieerd
Nativisme: gedrag is aangeboren
Er moet in een organisme een mechanisme zijn voor waarneming, verwerking, opslag etc.
3
, Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
Immanuel Kant: twee vormen van kennis
o A priori: aangeboren, leermechanismen, concepten als tijd en geluid
o A posteriori: aangeleerd, ervaring
Natuurlijke selectie
Charles Darwin soorten evolueren over generaties
Organismen verschillen in fitness door mutatie
Individuen die meer nageslacht produceren gen hun genotype (en feontype) door
René Descartes (1596 – 1650) dualisme
o Psychologie mag: ook complex gedrag wordt door het lichaam veroorzaakt
o Alleen ‘denken’ onttrekt zich aan onderzoek
Thomas Hobbes (1588 – 1679) materialisme
o Geest is betekenisloos concept: alle gedrag gevolg van fysische processen
John Locke (1632 – 1704) empirisme
o Kennis komt uitsluitend voort uit zintuigelijke ervaring
Immanuel Kant (1724 – 1804) nativisme
o A priori kennis (in brein ingebouwd) en a posteriori kennis (ervaring)
o Nadruk op a priori
Charles Darwin (1809 – 1881) functionalisme
o Menselijk gedrag is ontstaan in de loop van de evolutie
Paul Broca (1824 – 1880)
o Delen van het brein zijn gespecialiseerd; gebied van Broca
o Onze bewuste waarneming wordt bepaald door de plaats van activatie in ons brein
Wilhelm Wundt (1832 – 1920)
o Mentale processen zijn te meten
o Eerste leerboek, eerste laboratium
Wundt (1857) Kulpe (1887) Michotte (1900) Roels (1913) Rutten (1919)
Chorus (1940) (1e hoogleraar Leiden) van der Geer (1957) Wagenaar (1972)
Als één lid van een ééneiige tweeling aan schizofrenie lijdt, dan heeft de ander een kans van
~50% om ook aan schizofrenie te lijden
[Oorzaak goksverslaving] Onverwachte beloning veroorzaakt sterke activatie van
beloningssysteem (nucleus accumbens)
[Oorzaak goksverslaving] De neurotransmitter dopamine die daarbij vrijkomt versterkt de
koppeling tussen omgeving (fruitmachine) en gedrag (geld inwerpen)
Ontwikkeling van cognitieve functies:
o Sensorimotor stage
o Preoperational stage
o Concrete-operational stage
o Formal-operational stage
Gedrag verklaren vanuit mentale processen (denken, overtuigingen, herinneringen; bewust
en onbewust)
Herinnering wordt beïnvloed door latere ervaringen
Amerikanen benadrukken rol van persoonlijkheid. Inwoners van India de rol van persoonlijke
omstandigheden
Evolutie: welk gedrag verhoogt kans op overleven of voortplanten
Genen: angst hoe groot is de bijdrage van den genen (erfelijke factoren) aan de variabiliteit
van een eigenschap?
Het zenuwstelstel: welke delen van zenuwstelsel zijn betrokken bij welk soort gedrag?
Ontwikkeling: gedragsveranderingen met leeftijd
Leren: verandering van gedrag door ervaring
4
Table of Contents
Hoorcollege 1: 4 september 2019.......................................................................................2
Hoorcollege 2: 9 september 2019.......................................................................................5
Hoorcollege 3: 11 september 2019...................................................................................10
Hoorcollege 4: 16 september 2019...................................................................................14
Hoorcollege 5: 18 september 2019...................................................................................20
Hoorcollege 6: 23 september 2019...................................................................................30
Hoorcollege 7: 25 september 2019...................................................................................36
Hoorcollege 8: 7 oktober 2019..........................................................................................42
Hoorcollege 9: 9 oktober 2019..........................................................................................49
Hoorcollege 10: 14 oktober 2019......................................................................................57
Hoorcollege 11: 16 oktober 2019......................................................................................63
Hoorcollege 12: 21 oktober 2019......................................................................................71
Hoorcollege 13: 23 oktober 2019......................................................................................74
Hoorcollege 14: 28 oktober 2019......................................................................................79
Hoorcollege 15: 30 oktober 2019......................................................................................85
1
,Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
Hoorcollege 1: 4 september 2019
Wat is psychologie? Studie naar menselijk gedrag en mentale processen (cognitie, mind)
Iedereen weet iets af van psychologie folk psychology, commonsense psychology
We gebruiken maar 10% van onze hersencapaciteit
Opposites attract
Wetenschap: het beantwoorden van vragen door het systematisch verzamelen en
analyseren van observeerbare data
Wetenschap empirische wetenschap sociale wetenschap psychologie
Pseudowetenschap: fenomenen of disciplines die pretenderen (beweren) wetenschappelijk
te zijn: astrologie, grafologie, acupuntuur, homeopathie
Wetenschap vs. Pseudowetenschap
Duidelijke operationalisatie van begrippen
o Acupunctuur: levensenergie of chi
Falsifieerbaarheid
o Hoe kan een theorie worden verworpen?
Actiemechanismen
o Astrologie: hoe zouden sterren en planeten onze persoonlijkheid beïnvloeden?
Wetenschap: valkuilen en ethiek
(1) een samenhang (correlatie) betekent niet noodzakelijk een oorzakelijk (causaal) verband
(2) niet iedere theorie is te testen
(3) niet iedere test is een goede test
Correlatie vs. Causatie
Cum hoc ergo propter hoc: “met dit, daarom veroorzaakt door dit”
Ethiek: opvattingen veranderen over tijd
o Vroeger wel, nu niet meer
o Vroeger niet, nu weer wel
o Vroeger onmogelijk, nu mogelijk
Non-maleficence: een obligatie anderen niet te schaden
Observer-expectancy effect: ongewenste beïnvloeding van het resultaat door de
onderzoeker
Subject-expectancy effect: ongewenste beïnvloeding van het resultaat door de proefpersoon
Ideomotor effect: zeer kleine, onbewuste (hand)bewegingen van facilitator zijn al voldoende
om hand te sturen
Subject-expectancy effecten
Placebo-effect: verbetering van de toestand van een patiënt na een niet-werkzame
manipulatie
o Injectie van zoutoplossing
o Suikerpil
o Nep chirurgie
Verband tussen vorm van placebo en effectiviteit
o Grotere pillen zorgen voor groter placebo-effect
o Felgekleurde pillen zorgen voor groter placebo-effect
o Nep chirurgie > placebo-effect
De werkzame mechanismen achter het placebo-effect zijn nog onduidelijk
Placebo-effecten zijn waarschijnlijk verantwoordelijk voor een groot deel van de effectiviteit
van
2
,Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
o SSRI’s (antidepressiva)
o Acupunctuur (naalden op drukpunten)
o Homeopathie
Samenvatting: valkuilen en ethiek
Een samenhang (correlatie) betekent nog niet een oorzakelijk verband
Onderzoek moet ethisch aanvaardbaar zijn
Wees kritisch/sceptisch: pas op voor effecten van observer-expectancy
Foundations fort he study of psychologie
Three fundamental ideas
o Lichamelijke oorzaak van gedrag
o Rol van ervaring
o Rol van natuurlijke selectie
The scope of psychology
o Acht perspectieven
o Relatie met andere disciplines
Lichamelijke oorzaak van gedrag
Voor de 18e eeuw waren filosofie en religie sterk verbonden
Kerk: mensen bestaan uit twee entiteiten
o Lichaam (materieel)
o Ziel (immaterieel)
Dualisme: het materiële lichaam zou wetenschappelijk kunnen worden onderzocht, maar de
ziel niet
René Descartes (1596 – 1650): honden hebben geen ziel, maar kunnen ook ademen, lopen,
eten en spelen
We hebben de ziel alleen nodig voor puur menselijke handelingen; denken
Cartesiaans dualisme: pijnappelklier (epifyse) plaats van interactie tussen lichaam en ziel
o Biedt ruimte voor wat we weten over zintuigen, zenuwstelsel maar zeer beperkte
verklaringen
o Biedt ruimte voor ons gevoel dat “er meer is”
o Maar hoe kan een immaterieel iets interacteren met een materieel iets?
o Plaatst onderwerpen buiten de wetenschap
Thomas Hobbes (1588 – 1679): alles is materieel, de ziel is een betekenisloos concept
o Materialisme: alle menselijke gedragingen kunnen worden gezien als het resultaat
van fysieke processen (met name in de hersenen)
Paul Broca klinische neuropsychologie grote invloed op neurowetenschappen
o Schade aan verschillende gebieden van de hersenen leidt tot verschillende
beperkingen in het gedrag
o Gebied van Broca: bij schade aan dit gebied wordt spraak beperkt, maar geen
andere vaardigheden
De rol van ervaring
Empirisme: kennis en cognitie komen voort uit zintuigelijke ervaring
De mens wordt geboren als een tabula rasa
Gedachten zijn niet het product van een ziel of vrije wil, maar een direct gevolg van
blootstelling aan de omgeving
Association by contiguity: concepten nabij in plaats of tijd worden geassocieerd
Nativisme: gedrag is aangeboren
Er moet in een organisme een mechanisme zijn voor waarneming, verwerking, opslag etc.
3
, Inleiding in de psychologie: samenvatting hoorcolleges
Immanuel Kant: twee vormen van kennis
o A priori: aangeboren, leermechanismen, concepten als tijd en geluid
o A posteriori: aangeleerd, ervaring
Natuurlijke selectie
Charles Darwin soorten evolueren over generaties
Organismen verschillen in fitness door mutatie
Individuen die meer nageslacht produceren gen hun genotype (en feontype) door
René Descartes (1596 – 1650) dualisme
o Psychologie mag: ook complex gedrag wordt door het lichaam veroorzaakt
o Alleen ‘denken’ onttrekt zich aan onderzoek
Thomas Hobbes (1588 – 1679) materialisme
o Geest is betekenisloos concept: alle gedrag gevolg van fysische processen
John Locke (1632 – 1704) empirisme
o Kennis komt uitsluitend voort uit zintuigelijke ervaring
Immanuel Kant (1724 – 1804) nativisme
o A priori kennis (in brein ingebouwd) en a posteriori kennis (ervaring)
o Nadruk op a priori
Charles Darwin (1809 – 1881) functionalisme
o Menselijk gedrag is ontstaan in de loop van de evolutie
Paul Broca (1824 – 1880)
o Delen van het brein zijn gespecialiseerd; gebied van Broca
o Onze bewuste waarneming wordt bepaald door de plaats van activatie in ons brein
Wilhelm Wundt (1832 – 1920)
o Mentale processen zijn te meten
o Eerste leerboek, eerste laboratium
Wundt (1857) Kulpe (1887) Michotte (1900) Roels (1913) Rutten (1919)
Chorus (1940) (1e hoogleraar Leiden) van der Geer (1957) Wagenaar (1972)
Als één lid van een ééneiige tweeling aan schizofrenie lijdt, dan heeft de ander een kans van
~50% om ook aan schizofrenie te lijden
[Oorzaak goksverslaving] Onverwachte beloning veroorzaakt sterke activatie van
beloningssysteem (nucleus accumbens)
[Oorzaak goksverslaving] De neurotransmitter dopamine die daarbij vrijkomt versterkt de
koppeling tussen omgeving (fruitmachine) en gedrag (geld inwerpen)
Ontwikkeling van cognitieve functies:
o Sensorimotor stage
o Preoperational stage
o Concrete-operational stage
o Formal-operational stage
Gedrag verklaren vanuit mentale processen (denken, overtuigingen, herinneringen; bewust
en onbewust)
Herinnering wordt beïnvloed door latere ervaringen
Amerikanen benadrukken rol van persoonlijkheid. Inwoners van India de rol van persoonlijke
omstandigheden
Evolutie: welk gedrag verhoogt kans op overleven of voortplanten
Genen: angst hoe groot is de bijdrage van den genen (erfelijke factoren) aan de variabiliteit
van een eigenschap?
Het zenuwstelstel: welke delen van zenuwstelsel zijn betrokken bij welk soort gedrag?
Ontwikkeling: gedragsveranderingen met leeftijd
Leren: verandering van gedrag door ervaring
4
