Onderwijspsychologie
en leerstoornissen
2022-2023
Sarah
0
,INHOUD
1.INLEIDING ............................................................................................................................................................. 3
1.1.LEERPROBLEMEN EN LEERSTOORNISSEN ..................................................................................................... 3
1.2.DSM-5 ........................................................................................................................................................... 4
1.3.DE IMPACT .................................................................................................................................................... 6
1.4.REMIDIAL TEACHING EN BEHANDELING....................................................................................................... 7
1.5.DE ONDERWIJSPSYCHOLOOG ....................................................................................................................... 8
1.6.HET ONDERWIJS IN VLAANDEREN .............................................................................................................. 10
2.HET DYSLEXIEDEBAT ........................................................................................................................................... 11
2.1.HET BEGRIP DYSLEXIE ................................................................................................................................. 11
2.2.RESPONSE TO INTERVENTION .................................................................................................................... 13
2.3.ROL VAN INTELLIGENTIE ............................................................................................................................. 14
2.4.DYSLEXIE-SPECIFIEKE ACHTERLIGGENDE STOORNIS? ................................................................................. 15
2.5.RISICO’S ...................................................................................................................................................... 18
2.6.DYSLEXIE EN HET BREIN: HERSENONDERZOEK ........................................................................................... 20
3.COGNITIEVE OORZAKEN..................................................................................................................................... 23
3.1.INLEIDING ................................................................................................................................................... 23
3.2.FONOLOGISCH DEFICIET HYPOTHESE ......................................................................................................... 24
3.3.VERBALE KORTETERMIJNGEHEUGEN ......................................................................................................... 26
3.4.LETTERKENNIS ............................................................................................................................................ 26
3.5.BENOEMSNELHEID...................................................................................................................................... 26
3.6.VISUELE AANDACHTSSPANNE HYPOTHESE ................................................................................................ 27
3.7.IMPLICIET VOLGORDE LEREN ...................................................................................................................... 28
3.8.CONCLUSIE .................................................................................................................................................. 28
4.LEES (ONTWIKKELINGS) THEORIEËN .................................................................................................................. 29
4.1.THEORETISCHE MODELLEN VAN LEZEN ...................................................................................................... 29
4.1.1.STANDAARDMODEL: TWEE-ROUTEMODEL (COLTHEART) .................................................................. 29
4.1.2.INTERACTIEVE-ACTIVATIEMODEL (MCCELLAND & RUMELHART) ....................................................... 30
4.1.3.CONNECTIONISTISCH MODEL (VAN ORDEN) ...................................................................................... 31
4.2.LEESONTWIKKELINGSTHEORIEËN ............................................................................................................... 32
4.2.1.FASETHEORIE VAN FRITH .................................................................................................................... 32
4.2.2.LEERSTADIA EHRI ................................................................................................................................. 33
4.2.3.SELF-TEACHING HYPOTHESE ............................................................................................................... 35
5.HOOGBEGAAFDHEID .......................................................................................................................................... 36
5.1.WAT IS DAT? ............................................................................................................................................... 36
5.2.DUBBEL BIJZONDER .................................................................................................................................... 38
5.3.ENKELE THEORIEËN .................................................................................................................................... 39
5.4.HET BEELD VAN HOOGBEGAAFDHEID ........................................................................................................ 42
5.5.PRAKTIJK ..................................................................................................................................................... 45
6.ZITTENBLIJVEN ................................................................................................................................................... 47
6.1.INLEIDING ................................................................................................................................................... 47
6.2.WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK .............................................................................................................. 49
6.3.VARIANTEN EN ALTERNATIEVEN VAN ZITTENBLIJVEN ............................................................................... 53
7.INCLUSIEF ONDERWIJS ....................................................................................................................................... 55
7.1.PERSPECTIEVEN OP INCLUSIE ..................................................................................................................... 55
7.2.INCLUSIE VERSUS GELIJKE ONDERWIJSKANSEN ......................................................................................... 57
7.3.EERSTE STAP NAAR GELIJKE ONDERWIJSKANSEN ...................................................................................... 58
1
, 7.4.CONCLUSIE .................................................................................................................................................. 59
8.DYSCALCULIE ...................................................................................................................................................... 60
8.1.WAT IS DYSCALCULIE? ................................................................................................................................ 60
8.2.CRITERIA ..................................................................................................................................................... 61
8.3.HET BEELD DYSCALCULIE ............................................................................................................................ 62
8.4.VERKLARINGSNIVEAUS ............................................................................................................................... 65
9.METACOGNITIE IN HET LEERPROCES ................................................................................................................. 67
9.1.LEREN .......................................................................................................................................................... 67
9.2.METACOGNITIE ........................................................................................................................................... 68
9.3.COMPLEX SAMENSPEL VAN FACTOREN ..................................................................................................... 71
10.DYSCALCULIE – DEEL 2 ..................................................................................................................................... 72
10.1.PRIMAIRE VERKLARENDE FACTOREN ....................................................................................................... 72
10.2.SECUNDAIRE VERKLARENDE FACTOREN................................................................................................... 74
10.3.DYSCALCULIE DOORHEEN DE LEVENSLOOP ............................................................................................. 75
10.4.THEORETISCHE MODELLEN....................................................................................................................... 77
10.5.REKENONTWIKKELING .............................................................................................................................. 79
11.DIDACTIEK VAN LEZEN EN REKENEN ................................................................................................................ 80
11.1.LEREN REKENEN ........................................................................................................................................ 81
11.2.LEREN LEZEN ............................................................................................................................................. 83
11.3.GAME-BASED LEARNING .......................................................................................................................... 86
2
, 1. INLEIDING
1.1. LEERPROBLEMEN EN LEERSTOORNISSEN
→ Ontwikkelingsstoornis
= Neurologische of psychische aandoening die
‘normale’ ontwikkeling verstoord
o Breed begrip: continuüm van subjectieve
impact
Wat is een normale ontwikkeling? Wat is verstoord?
In welke mate is deze verstoord?
o Treedt vroeg in kindertijd op
Bv. Kinderen die taal niet machtig worden, laat
beginnen te praten, niet leren lopen. Als er iets in de ontwikkeling verstoord is wat normaal wel
ontwikkeld, dan spreekt men over een stoornis.
Opmerking: Contextgebonden, niet alleen het gezin (microsysteem) maar ook de cultuur. Bv. als een kind
problemen heeft met lezen zal dit meer subjectieve impact geven in een cultuur die gefixeerd is op geletterdheid
(zoals de onze) dan een cultuur in rurale gebieden.
Voorbeelden:
o Autisme
o ADHD
o Zwakbegaafdheid
o Leerstoornissen
Opmerking: we moeten rekening houden met eventuele andere ontwikkelingsstoornissen om te kunnen
spreken van een leerstoornis.
→ Leerproblemen versus leerstoornissen
Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen, maar duidelijk onderscheid
o Leerproblemen = veel breder term
Bv. gebrek aan motivatie (ondanks cognitieve capaciteit), invloed sociale context (thuissituatie bij covid)
o Stoornis: specifieke criteria/kenmerken opgesteld (DSM5)
→ Specifieke leerstoornis: specificiteit in verminderde mogelijkheden
Bv. dyslexie is een leerstoornis op een specifiek afgebakend deel, zoals moeite hebben om vlot
te kunnen lezen terwijl wiskunde en andere cognitieve taken wel goed gaan.
→ Specificiteit paradox: quid comorbiditeit
Dyslexie en dyscalculie zijn specifieke leerstoornissen, dus we zouden verwachten dat de
oorzaak specifiek is. Echter zien we dat het een combinatie is van algemene factoren en
probleemgebieden. Vandaar de paradox: er is een specifieke uitval van vaardigheden maar
onderliggend geen specifieke oorzaak.
3
en leerstoornissen
2022-2023
Sarah
0
,INHOUD
1.INLEIDING ............................................................................................................................................................. 3
1.1.LEERPROBLEMEN EN LEERSTOORNISSEN ..................................................................................................... 3
1.2.DSM-5 ........................................................................................................................................................... 4
1.3.DE IMPACT .................................................................................................................................................... 6
1.4.REMIDIAL TEACHING EN BEHANDELING....................................................................................................... 7
1.5.DE ONDERWIJSPSYCHOLOOG ....................................................................................................................... 8
1.6.HET ONDERWIJS IN VLAANDEREN .............................................................................................................. 10
2.HET DYSLEXIEDEBAT ........................................................................................................................................... 11
2.1.HET BEGRIP DYSLEXIE ................................................................................................................................. 11
2.2.RESPONSE TO INTERVENTION .................................................................................................................... 13
2.3.ROL VAN INTELLIGENTIE ............................................................................................................................. 14
2.4.DYSLEXIE-SPECIFIEKE ACHTERLIGGENDE STOORNIS? ................................................................................. 15
2.5.RISICO’S ...................................................................................................................................................... 18
2.6.DYSLEXIE EN HET BREIN: HERSENONDERZOEK ........................................................................................... 20
3.COGNITIEVE OORZAKEN..................................................................................................................................... 23
3.1.INLEIDING ................................................................................................................................................... 23
3.2.FONOLOGISCH DEFICIET HYPOTHESE ......................................................................................................... 24
3.3.VERBALE KORTETERMIJNGEHEUGEN ......................................................................................................... 26
3.4.LETTERKENNIS ............................................................................................................................................ 26
3.5.BENOEMSNELHEID...................................................................................................................................... 26
3.6.VISUELE AANDACHTSSPANNE HYPOTHESE ................................................................................................ 27
3.7.IMPLICIET VOLGORDE LEREN ...................................................................................................................... 28
3.8.CONCLUSIE .................................................................................................................................................. 28
4.LEES (ONTWIKKELINGS) THEORIEËN .................................................................................................................. 29
4.1.THEORETISCHE MODELLEN VAN LEZEN ...................................................................................................... 29
4.1.1.STANDAARDMODEL: TWEE-ROUTEMODEL (COLTHEART) .................................................................. 29
4.1.2.INTERACTIEVE-ACTIVATIEMODEL (MCCELLAND & RUMELHART) ....................................................... 30
4.1.3.CONNECTIONISTISCH MODEL (VAN ORDEN) ...................................................................................... 31
4.2.LEESONTWIKKELINGSTHEORIEËN ............................................................................................................... 32
4.2.1.FASETHEORIE VAN FRITH .................................................................................................................... 32
4.2.2.LEERSTADIA EHRI ................................................................................................................................. 33
4.2.3.SELF-TEACHING HYPOTHESE ............................................................................................................... 35
5.HOOGBEGAAFDHEID .......................................................................................................................................... 36
5.1.WAT IS DAT? ............................................................................................................................................... 36
5.2.DUBBEL BIJZONDER .................................................................................................................................... 38
5.3.ENKELE THEORIEËN .................................................................................................................................... 39
5.4.HET BEELD VAN HOOGBEGAAFDHEID ........................................................................................................ 42
5.5.PRAKTIJK ..................................................................................................................................................... 45
6.ZITTENBLIJVEN ................................................................................................................................................... 47
6.1.INLEIDING ................................................................................................................................................... 47
6.2.WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK .............................................................................................................. 49
6.3.VARIANTEN EN ALTERNATIEVEN VAN ZITTENBLIJVEN ............................................................................... 53
7.INCLUSIEF ONDERWIJS ....................................................................................................................................... 55
7.1.PERSPECTIEVEN OP INCLUSIE ..................................................................................................................... 55
7.2.INCLUSIE VERSUS GELIJKE ONDERWIJSKANSEN ......................................................................................... 57
7.3.EERSTE STAP NAAR GELIJKE ONDERWIJSKANSEN ...................................................................................... 58
1
, 7.4.CONCLUSIE .................................................................................................................................................. 59
8.DYSCALCULIE ...................................................................................................................................................... 60
8.1.WAT IS DYSCALCULIE? ................................................................................................................................ 60
8.2.CRITERIA ..................................................................................................................................................... 61
8.3.HET BEELD DYSCALCULIE ............................................................................................................................ 62
8.4.VERKLARINGSNIVEAUS ............................................................................................................................... 65
9.METACOGNITIE IN HET LEERPROCES ................................................................................................................. 67
9.1.LEREN .......................................................................................................................................................... 67
9.2.METACOGNITIE ........................................................................................................................................... 68
9.3.COMPLEX SAMENSPEL VAN FACTOREN ..................................................................................................... 71
10.DYSCALCULIE – DEEL 2 ..................................................................................................................................... 72
10.1.PRIMAIRE VERKLARENDE FACTOREN ....................................................................................................... 72
10.2.SECUNDAIRE VERKLARENDE FACTOREN................................................................................................... 74
10.3.DYSCALCULIE DOORHEEN DE LEVENSLOOP ............................................................................................. 75
10.4.THEORETISCHE MODELLEN....................................................................................................................... 77
10.5.REKENONTWIKKELING .............................................................................................................................. 79
11.DIDACTIEK VAN LEZEN EN REKENEN ................................................................................................................ 80
11.1.LEREN REKENEN ........................................................................................................................................ 81
11.2.LEREN LEZEN ............................................................................................................................................. 83
11.3.GAME-BASED LEARNING .......................................................................................................................... 86
2
, 1. INLEIDING
1.1. LEERPROBLEMEN EN LEERSTOORNISSEN
→ Ontwikkelingsstoornis
= Neurologische of psychische aandoening die
‘normale’ ontwikkeling verstoord
o Breed begrip: continuüm van subjectieve
impact
Wat is een normale ontwikkeling? Wat is verstoord?
In welke mate is deze verstoord?
o Treedt vroeg in kindertijd op
Bv. Kinderen die taal niet machtig worden, laat
beginnen te praten, niet leren lopen. Als er iets in de ontwikkeling verstoord is wat normaal wel
ontwikkeld, dan spreekt men over een stoornis.
Opmerking: Contextgebonden, niet alleen het gezin (microsysteem) maar ook de cultuur. Bv. als een kind
problemen heeft met lezen zal dit meer subjectieve impact geven in een cultuur die gefixeerd is op geletterdheid
(zoals de onze) dan een cultuur in rurale gebieden.
Voorbeelden:
o Autisme
o ADHD
o Zwakbegaafdheid
o Leerstoornissen
Opmerking: we moeten rekening houden met eventuele andere ontwikkelingsstoornissen om te kunnen
spreken van een leerstoornis.
→ Leerproblemen versus leerstoornissen
Vaak gaan ontwikkelingsstoornissen gepaard met leerproblemen, maar duidelijk onderscheid
o Leerproblemen = veel breder term
Bv. gebrek aan motivatie (ondanks cognitieve capaciteit), invloed sociale context (thuissituatie bij covid)
o Stoornis: specifieke criteria/kenmerken opgesteld (DSM5)
→ Specifieke leerstoornis: specificiteit in verminderde mogelijkheden
Bv. dyslexie is een leerstoornis op een specifiek afgebakend deel, zoals moeite hebben om vlot
te kunnen lezen terwijl wiskunde en andere cognitieve taken wel goed gaan.
→ Specificiteit paradox: quid comorbiditeit
Dyslexie en dyscalculie zijn specifieke leerstoornissen, dus we zouden verwachten dat de
oorzaak specifiek is. Echter zien we dat het een combinatie is van algemene factoren en
probleemgebieden. Vandaar de paradox: er is een specifieke uitval van vaardigheden maar
onderliggend geen specifieke oorzaak.
3
