Samenvatting cursus: Inleiding in de criminologie
Inhoudstafel
Deel 1: Wat is criminaliteit en wat is criminologie?.............................................................................10
H1: Criminologie als een huis met vele kamers...................................................................................10
1. Het materiele voorwerp van de criminologie: criminaliteit?........................................................10
1.1 ‘Criminaliteit’ in wezen betwist?............................................................................................10
1.2 De legalistische definitie van criminaliteit, de beperkingen ervan, en de constructivistische
reacties erop................................................................................................................................10
1.3 Alternatieve defnities en concepten......................................................................................11
2. Het formele voorwerp van de criminologie.................................................................................11
2. De criminologie als zelfstandige discipline?.................................................................................12
H2: Inleiding tot de wetenschapsfilosofie............................................................................................12
1. Assumpties over kennis................................................................................................................12
1.1 Ontologie...............................................................................................................................12
1.2 Epistemologie........................................................................................................................14
1.3 Methodologie........................................................................................................................15
2 Paradigmata in de criminologie.....................................................................................................15
2.1 Positivisme.............................................................................................................................16
2.2 Constructivisme.....................................................................................................................16
2.3 Realisme.................................................................................................................................16
2.4 Conclusie................................................................................................................................16
Deel 1 Criminaliteitsvormen en de mediarepresentatie ervan............................................................17
H3: Gegevensbronnen voor criminologen...........................................................................................17
1. Historische achtergond................................................................................................................17
2 Officiele criminaliteitscijfers..........................................................................................................18
2.1 Officiele criminaliteitscijfers in Belgie....................................................................................18
2.2 Officiele criminaliteitscijfers in internationale context...........................................................19
2.3 Sterktes en beperkingen van Officiele Criminaliteitscijfers....................................................19
3 Onderzoek bij daders: Zelfrapportagestudies...............................................................................20
3.1 Algemeen geldende bevindingen voor de criminologie afkomstig uit zelfrapportages..........21
3.2 Sterktes en beperkingen van zelfrapportages........................................................................21
4 Onderzoek naar slachtofferschap: slachtofferenquetes................................................................22
4.1 De veiligheidsmonitor............................................................................................................22
4.2 De internationale Crime Victimization Survey (ICVS).............................................................22
4.3 Sterktes en beperkingen van slachtofferenquetes.................................................................23
1
, 4.4 De resultaten van de Belgische Veiligheidsmonitor omtrent veiligheid.................................23
4.5 Pijnpunten bij het onderzoek rond onveiligheidsgevoelens...................................................23
5 Besluit...........................................................................................................................................24
H4: Veelvoorkomende criminaliteit.....................................................................................................25
1. What’s in a name.........................................................................................................................25
2. Hoe drukken we het voorkomen van criminologische feiten uit? Enkele kernbegrippen.............26
1. Recente cijfers en trends met een focus op België.......................................................................27
3.1 Eigendomscriminaliteit..........................................................................................................27
3.2 Persoonscriminaliteit.............................................................................................................28
3.3 Het speciale geval van moord en doodslag............................................................................29
3.4 Jeugddelinquentie..................................................................................................................30
4. The bigger picture: Internationale en historische trends.............................................................32
4.1 Daling van geweldscriminaliteit over de eeuwen...................................................................32
4.2 De ‘crime drop’.......................................................................................................................33
4.3 Hoe verhoudt België zich ten opzichte van andere landen?..................................................34
5. Conclusie......................................................................................................................................34
H5: Georganiseerde misdaad...............................................................................................................34
Samenvatting...................................................................................................................................34
1. Georganiseerde misdaad: een betwistconcept............................................................................35
2 Maffia-achtige organisaties...........................................................................................................36
3. Illegale markten/activiteiten en hun actoren...............................................................................36
4. Besluit..........................................................................................................................................37
H6: Criminaliteit en de media..............................................................................................................39
1. Frequentie en beelden van de criminaliteit in de media..............................................................40
1.1 De frequentie, representaties en vertekeningen van criminaliteit in het tv-nieuws...............40
1.2 De frequentie, representaties en vertekeningen van criminaliteit in populaire cultuur.........41
1.3 Patronen in de karakteristieken van de weergegeven criminalitiet in media-inhoud algemeen
.....................................................................................................................................................41
2. De oorzaken van mediarepresentaties van criminaliteit..............................................................42
2.1 Benaderingen in de berichtgeving van criminaliteitsnieuws..................................................42
2.2 Nieuwswaardigheid................................................................................................................43
2.3 Andere elementen van belang bij nieuwsselectie..................................................................44
2.4 Agendasetting en framing......................................................................................................44
3. De gevolgen van mediarepresentaties van criminaliteit..............................................................44
3.1 Is de media criminogeen?......................................................................................................44
3.2 Gerbner’s cultivatietheorie en -effecten................................................................................44
2
, 3.3 Moral panics..........................................................................................................................46
3.4 Onveiligheidsgevoelens ten gevolge van mediarepresentaties van criminaliteit...................46
4. Besluit..........................................................................................................................................47
Deel 2: Criminologisch onderzoek.......................................................................................................47
H7: Eigenaardigheden van het criminologisch onderzoek...................................................................47
1. Verborgen populaties...................................................................................................................47
2. Dark number en pakkans.............................................................................................................47
3. Scheve verdeling van criminaliteit................................................................................................48
H8: Kenmerken van het positivistisch criminologisch onderzoek.........................................................48
Inleiding...........................................................................................................................................48
1. Empirisch kennen.........................................................................................................................48
2. Determinisme..............................................................................................................................48
3. Reductionisme.............................................................................................................................49
4. Wetenschap als het gebruik van de wetenschappelijke methode...............................................50
5. Wetenschap als een onderneming gegrond in theorie................................................................50
H9: Kwantitatief onderzoek.................................................................................................................51
1. Het onderzoeksjargon van kwantificerend onderzoek: een voorbeeld uitgewerkt......................51
1.1 Een voorbeeldartikel: Nijboer (1969).....................................................................................51
1.2 Toepassing onderzoeksjargon op het artikel..........................................................................51
2. De hoofdbegrippen van het kwantificerend onderzoek...............................................................52
2.1 De probleemstelling gedefinieerd..........................................................................................52
2.2 Soorten onderzoeksvragen....................................................................................................52
2.3 Theorie, concepten en variabelen..........................................................................................53
2.4 Kwantitatieve dataverzameling..............................................................................................54
2.5 Kwaliteitscriteria: Betrouwbaarheid en validiteit...................................................................54
H10: De kwalitatieve onderzoeksbenadering in de criminologie.........................................................55
Inleiding...........................................................................................................................................55
1. Datacollectie en -analyse.............................................................................................................55
Belangrijke dataverzamelingsmethoden..........................................................................................55
1.1 Datacollectie..........................................................................................................................55
1.2 Kwalitatieve databronnen......................................................................................................56
1.3 Data-analyse..........................................................................................................................57
2. Kwalitatieve onderzoeksmethoden..............................................................................................57
2.1 Het biografisch onderzoek.....................................................................................................57
2.2 Het fenomenologisch onderzoek...........................................................................................57
3
, 2.3 Grounded theory...................................................................................................................57
2.4 Etnografisch onderzoek..........................................................................................................58
2.5 De casestudy (gevalsstudie)...................................................................................................58
2.6 Actie-onderzoek.....................................................................................................................58
3. Verschillen met kwantitatief onderzoek.......................................................................................58
3.1 Verschillen in ontologie en epistomologie.............................................................................59
3.2 Verschillen in waardenkeuzes en onderzoeksobjecten ???....................................................59
3.3 Verschillen in methodologische benadering, kwaliteitscriteria en eindproducten???...........59
H11: De klassieke school......................................................................................................................60
1. Historische en filosofische achtergronden van het klassieke denken...........................................60
1.1 Sociaal contract denken.........................................................................................................60
1.4 Utilitarisme............................................................................................................................61
1.5 Epistemologische benaderingen............................................................................................61
2. Beccaria en zijn Dei delitti e delle pene........................................................................................61
2.1 Filosofische uitgangspunten van Beccaria’s werk...................................................................61
2.2 De rol van de wetgever en rechters volgens Beccaria............................................................61
2.3 Beccaria’s beginselen van het strafrecht................................................................................61
2.4 Beccaria’s voorstellingen rond preventie...............................................................................62
3. Bentham en het Panopticonmodel..............................................................................................62
4. Evaluatie van Beccaria’s en Bentham’s werk................................................................................62
H12: Het ontstaan van het criminologisch positivisme en de eerste ontwikkeling van de criminologie
.............................................................................................................................................................62
Inleiding: Wat is het (criminologische) positivisme?........................................................................62
1. Historische aanledingen tot het ontstaan van het positivistisch paradigma................................63
1.1 Industriële revolutie...............................................................................................................63
1.2 Wetenschappelijke ontwikkelingen........................................................................................63
1.3 De eerste empirische onderzoeken........................................................................................64
2. Lombroso en de Italiaanse school: bio-antropologische oorzaken van criminaliteit....................64
2.1 Cesare Lombroso en zijn theorie van de geboren misdadiger................................................64
2.2 Lombroso’s verdere ontwikkelingen van zijn theorie.............................................................64
2.3 Lombroso’s beleidsaanbevelingen.........................................................................................65
2.4 Evaluatie van Lombroso’s oeuvre...........................................................................................65
2.5 Lombroso’s Italiaanse medestanders: Ferri en Garofalo........................................................65
3. De Franse ‘school’: sociologische oorzaken van criminaliteit.......................................................66
3.1 Alexandre Lacassagne............................................................................................................66
3.2 Gabriel Tarde..........................................................................................................................66
4
Inhoudstafel
Deel 1: Wat is criminaliteit en wat is criminologie?.............................................................................10
H1: Criminologie als een huis met vele kamers...................................................................................10
1. Het materiele voorwerp van de criminologie: criminaliteit?........................................................10
1.1 ‘Criminaliteit’ in wezen betwist?............................................................................................10
1.2 De legalistische definitie van criminaliteit, de beperkingen ervan, en de constructivistische
reacties erop................................................................................................................................10
1.3 Alternatieve defnities en concepten......................................................................................11
2. Het formele voorwerp van de criminologie.................................................................................11
2. De criminologie als zelfstandige discipline?.................................................................................12
H2: Inleiding tot de wetenschapsfilosofie............................................................................................12
1. Assumpties over kennis................................................................................................................12
1.1 Ontologie...............................................................................................................................12
1.2 Epistemologie........................................................................................................................14
1.3 Methodologie........................................................................................................................15
2 Paradigmata in de criminologie.....................................................................................................15
2.1 Positivisme.............................................................................................................................16
2.2 Constructivisme.....................................................................................................................16
2.3 Realisme.................................................................................................................................16
2.4 Conclusie................................................................................................................................16
Deel 1 Criminaliteitsvormen en de mediarepresentatie ervan............................................................17
H3: Gegevensbronnen voor criminologen...........................................................................................17
1. Historische achtergond................................................................................................................17
2 Officiele criminaliteitscijfers..........................................................................................................18
2.1 Officiele criminaliteitscijfers in Belgie....................................................................................18
2.2 Officiele criminaliteitscijfers in internationale context...........................................................19
2.3 Sterktes en beperkingen van Officiele Criminaliteitscijfers....................................................19
3 Onderzoek bij daders: Zelfrapportagestudies...............................................................................20
3.1 Algemeen geldende bevindingen voor de criminologie afkomstig uit zelfrapportages..........21
3.2 Sterktes en beperkingen van zelfrapportages........................................................................21
4 Onderzoek naar slachtofferschap: slachtofferenquetes................................................................22
4.1 De veiligheidsmonitor............................................................................................................22
4.2 De internationale Crime Victimization Survey (ICVS).............................................................22
4.3 Sterktes en beperkingen van slachtofferenquetes.................................................................23
1
, 4.4 De resultaten van de Belgische Veiligheidsmonitor omtrent veiligheid.................................23
4.5 Pijnpunten bij het onderzoek rond onveiligheidsgevoelens...................................................23
5 Besluit...........................................................................................................................................24
H4: Veelvoorkomende criminaliteit.....................................................................................................25
1. What’s in a name.........................................................................................................................25
2. Hoe drukken we het voorkomen van criminologische feiten uit? Enkele kernbegrippen.............26
1. Recente cijfers en trends met een focus op België.......................................................................27
3.1 Eigendomscriminaliteit..........................................................................................................27
3.2 Persoonscriminaliteit.............................................................................................................28
3.3 Het speciale geval van moord en doodslag............................................................................29
3.4 Jeugddelinquentie..................................................................................................................30
4. The bigger picture: Internationale en historische trends.............................................................32
4.1 Daling van geweldscriminaliteit over de eeuwen...................................................................32
4.2 De ‘crime drop’.......................................................................................................................33
4.3 Hoe verhoudt België zich ten opzichte van andere landen?..................................................34
5. Conclusie......................................................................................................................................34
H5: Georganiseerde misdaad...............................................................................................................34
Samenvatting...................................................................................................................................34
1. Georganiseerde misdaad: een betwistconcept............................................................................35
2 Maffia-achtige organisaties...........................................................................................................36
3. Illegale markten/activiteiten en hun actoren...............................................................................36
4. Besluit..........................................................................................................................................37
H6: Criminaliteit en de media..............................................................................................................39
1. Frequentie en beelden van de criminaliteit in de media..............................................................40
1.1 De frequentie, representaties en vertekeningen van criminaliteit in het tv-nieuws...............40
1.2 De frequentie, representaties en vertekeningen van criminaliteit in populaire cultuur.........41
1.3 Patronen in de karakteristieken van de weergegeven criminalitiet in media-inhoud algemeen
.....................................................................................................................................................41
2. De oorzaken van mediarepresentaties van criminaliteit..............................................................42
2.1 Benaderingen in de berichtgeving van criminaliteitsnieuws..................................................42
2.2 Nieuwswaardigheid................................................................................................................43
2.3 Andere elementen van belang bij nieuwsselectie..................................................................44
2.4 Agendasetting en framing......................................................................................................44
3. De gevolgen van mediarepresentaties van criminaliteit..............................................................44
3.1 Is de media criminogeen?......................................................................................................44
3.2 Gerbner’s cultivatietheorie en -effecten................................................................................44
2
, 3.3 Moral panics..........................................................................................................................46
3.4 Onveiligheidsgevoelens ten gevolge van mediarepresentaties van criminaliteit...................46
4. Besluit..........................................................................................................................................47
Deel 2: Criminologisch onderzoek.......................................................................................................47
H7: Eigenaardigheden van het criminologisch onderzoek...................................................................47
1. Verborgen populaties...................................................................................................................47
2. Dark number en pakkans.............................................................................................................47
3. Scheve verdeling van criminaliteit................................................................................................48
H8: Kenmerken van het positivistisch criminologisch onderzoek.........................................................48
Inleiding...........................................................................................................................................48
1. Empirisch kennen.........................................................................................................................48
2. Determinisme..............................................................................................................................48
3. Reductionisme.............................................................................................................................49
4. Wetenschap als het gebruik van de wetenschappelijke methode...............................................50
5. Wetenschap als een onderneming gegrond in theorie................................................................50
H9: Kwantitatief onderzoek.................................................................................................................51
1. Het onderzoeksjargon van kwantificerend onderzoek: een voorbeeld uitgewerkt......................51
1.1 Een voorbeeldartikel: Nijboer (1969).....................................................................................51
1.2 Toepassing onderzoeksjargon op het artikel..........................................................................51
2. De hoofdbegrippen van het kwantificerend onderzoek...............................................................52
2.1 De probleemstelling gedefinieerd..........................................................................................52
2.2 Soorten onderzoeksvragen....................................................................................................52
2.3 Theorie, concepten en variabelen..........................................................................................53
2.4 Kwantitatieve dataverzameling..............................................................................................54
2.5 Kwaliteitscriteria: Betrouwbaarheid en validiteit...................................................................54
H10: De kwalitatieve onderzoeksbenadering in de criminologie.........................................................55
Inleiding...........................................................................................................................................55
1. Datacollectie en -analyse.............................................................................................................55
Belangrijke dataverzamelingsmethoden..........................................................................................55
1.1 Datacollectie..........................................................................................................................55
1.2 Kwalitatieve databronnen......................................................................................................56
1.3 Data-analyse..........................................................................................................................57
2. Kwalitatieve onderzoeksmethoden..............................................................................................57
2.1 Het biografisch onderzoek.....................................................................................................57
2.2 Het fenomenologisch onderzoek...........................................................................................57
3
, 2.3 Grounded theory...................................................................................................................57
2.4 Etnografisch onderzoek..........................................................................................................58
2.5 De casestudy (gevalsstudie)...................................................................................................58
2.6 Actie-onderzoek.....................................................................................................................58
3. Verschillen met kwantitatief onderzoek.......................................................................................58
3.1 Verschillen in ontologie en epistomologie.............................................................................59
3.2 Verschillen in waardenkeuzes en onderzoeksobjecten ???....................................................59
3.3 Verschillen in methodologische benadering, kwaliteitscriteria en eindproducten???...........59
H11: De klassieke school......................................................................................................................60
1. Historische en filosofische achtergronden van het klassieke denken...........................................60
1.1 Sociaal contract denken.........................................................................................................60
1.4 Utilitarisme............................................................................................................................61
1.5 Epistemologische benaderingen............................................................................................61
2. Beccaria en zijn Dei delitti e delle pene........................................................................................61
2.1 Filosofische uitgangspunten van Beccaria’s werk...................................................................61
2.2 De rol van de wetgever en rechters volgens Beccaria............................................................61
2.3 Beccaria’s beginselen van het strafrecht................................................................................61
2.4 Beccaria’s voorstellingen rond preventie...............................................................................62
3. Bentham en het Panopticonmodel..............................................................................................62
4. Evaluatie van Beccaria’s en Bentham’s werk................................................................................62
H12: Het ontstaan van het criminologisch positivisme en de eerste ontwikkeling van de criminologie
.............................................................................................................................................................62
Inleiding: Wat is het (criminologische) positivisme?........................................................................62
1. Historische aanledingen tot het ontstaan van het positivistisch paradigma................................63
1.1 Industriële revolutie...............................................................................................................63
1.2 Wetenschappelijke ontwikkelingen........................................................................................63
1.3 De eerste empirische onderzoeken........................................................................................64
2. Lombroso en de Italiaanse school: bio-antropologische oorzaken van criminaliteit....................64
2.1 Cesare Lombroso en zijn theorie van de geboren misdadiger................................................64
2.2 Lombroso’s verdere ontwikkelingen van zijn theorie.............................................................64
2.3 Lombroso’s beleidsaanbevelingen.........................................................................................65
2.4 Evaluatie van Lombroso’s oeuvre...........................................................................................65
2.5 Lombroso’s Italiaanse medestanders: Ferri en Garofalo........................................................65
3. De Franse ‘school’: sociologische oorzaken van criminaliteit.......................................................66
3.1 Alexandre Lacassagne............................................................................................................66
3.2 Gabriel Tarde..........................................................................................................................66
4
