Inhoud
Deel I. Een korte inleiding in de (rechts)psychologie..............................................4
1. Een schets van de (rechts)psychologie...........................................................7
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie 7
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste
en voor het recht relevante psychologische disciplines...................................8
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie........................9
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek....10
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van
onderzoek......................................................................................................... 13
2.1. De rechtspsychologie als empirische wetenschap..................................13
2.2. De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele
traditie........................................................................................................... 15
2.3. Beperkingen van het bestaande rechtspsychologische onderzoek.........21
Deel II. The bigger picture: het belang van het vinden en toepassen van best
practices............................................................................................................... 30
1. De waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid.................................30
1.2 Waarheidsvinding als ultieme doel & de juistheid van de rechterlijke
beslissing....................................................................................................... 30
1.2 Procedurele rechtvaardigheid en de aanvaarding van de rechterlijke
beslissing....................................................................................................... 30
2. Gerechtelijke dwalingen................................................................................ 33
2.1. Concept................................................................................................... 33
2.2. Prevalentie wereldwijd............................................................................ 35
2.3. De afwezigheid van erkende onterechte veroordelingen in België..........37
2.4. De oorzaken van gerechtelijke dwalingen...............................................38
2.5. Het voorkomen en herstellen van gerechtelijke dwalingen.....................59
3. Het waarborgen van de procedurele rechten van de betrokkenen................62
3.1. De relevantie van internationale en Europese mensenrechten...............62
3.2. Het risico op een schending van het recht op een eerlijk proces............63
3.3. De impact op andere fundamentele rechten...........................................63
Deel III. Het bekomen van informatie van partijen betrokken in een procedure...65
1. Bij wijze van achtergrond: enkele basisprincipes met betrekking tot
waarneming en geheugen................................................................................. 65
1.1. De werking van het geheugen................................................................65
1.2. Invloeden op het geheugen.....................................................................67
1.3. Pseudoherinneringen.............................................................................. 73
1.4. Verdringing en hervonden herinneringen................................................74
1
, 1.5. Geheugenverlies voor een delict?...........................................................76
2. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s...........78
2.1. Alternatieve scenario’s............................................................................78
2.2. Een alibi als het startpunt van een alternatief scenario..........................80
2.3. De beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een
alibi................................................................................................................ 81
2.4. Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van
alibi’s en het onderzoek daarover..................................................................90
3. Het (ver)horen van betrokkenen...................................................................93
3.1. De centrale rol van verklaringen in procedures.......................................93
3.2. Verschillende verhoorstijlen en hun impact.............................................93
3.3. De noodzaak van toegenomen op best practices gebaseerde training en
opleiding...................................................................................................... 107
4. Kwetsbare personen.................................................................................... 116
4.1. Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: what’s in a name?..................116
4.2. De kwetsbaarheid van verdachten........................................................126
4.3. Kwetsbare getuigen en slachtoffers......................................................136
4.4. Enkele reflecties bij de waarborgen voor kwetsbare personen in de
Belgische context......................................................................................... 140
5. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie.................................................142
5.1. Concepten............................................................................................. 142
5.2. Fysiologische technieken: de polygraaf.................................................143
5.3. Verbale leugendetectiesignalen............................................................151
5.4. Een bijzondere vorm van ‘misleiding’ als obstakel van leugendetectie:
malingering.................................................................................................. 153
6. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen............................157
6.1. Meervoudige confrontaties (of lineup procedures)................................157
6.2. Verschillende procedures......................................................................157
6.3. De in acht te nemen variabelen om de kwaliteit van een lineup en de
uitkomst ervan te beoordelen......................................................................161
7. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-
strafrechtelijke contexten................................................................................ 169
7.1. Familierecht: echtelijke geschillen en echtscheidingsprocedures..........169
7.2. Asielprocedures..................................................................................... 179
7.3. Conflicten met betrekking tot het merkenrecht (Zie tekst toledo)........186
Deel IV. Juridische besluitvorming en de totstandkoming en preventie van bias en
fouten................................................................................................................. 196
1. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen..............196
1.1. Beslissingen in het dagelijks leven........................................................196
2
, 1.2. Rechterlijke en jurybesluitvorming........................................................198
2. Bias bij (juridische) besluitvorming.............................................................201
2.1. Heuristieken.......................................................................................... 201
2.2. Attributie............................................................................................... 203
2.3. Enkele specifieke biases onder de loep.................................................209
2.4. De invloed van psychologische mechanismen op de rechterlijke
straftoemeting............................................................................................. 222
2.5. Enkele bijkomende obstakels bij juridische besluitvorming...................226
3. De rol van deskundigen............................................................................... 239
3.1. De rol en meerwaarde van deskundigenexpertise................................239
3.2. Bias bij de besluitvorming door experts................................................241
3.3. De preventie van ondeugdelijke praktijken en bias...............................245
3
, Rechtspsychologie
Deel I. Een korte inleiding in de
(rechts)psychologie
1. De rechtspsychologie heeft Amerikaanse roots
Fout. Duitse roots.
2. Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische
problemen
Fout. Er zijn veel andere reden waardoor iemand een valse bekentenis aflegt
(b.v.d. situationele factoren). Het is vooral een minderheid van de valse
bekentenissen die door psychische problemen zijn veroorzaakt (verhoogt wel het
risico maar niet hoofdoorzaak).
3. Het is nodig om enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om
informatie te verkrijgen van een verdachte
Fout. Informatie zal gekregen kunnen worden maar het zal niet echt accuraat zijn
(kan ook weerstand hebben)?
4. Er zijn tot op heden geen onterechte veroordelingen in België
Ja en nee. Hangt af van het perspectief. Officieel zijn er geen maar feitelijk (en uit
internationaal onderzoek) is het zeer onwaarschijnlijk dat er geen zijn. We weten
het niet omdat de procedure het niet toelaat om gemakkelijk boven water te
brengen en er is geen systematisch onderzoek in BE.
5. Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven
onbewust wel een invloed uitoefenen op het functioneren van het individu
Fout. Het principe van verdringen is te omstreden omdat het niet strook met hoe
ons geheugen werkt (klinische psychologen gebruiken het maar dat is niet
genoeg om et zeggen dat het bestaat). Traumatische herinneringen kunnen
bestaan maar verder is het omstreden.
6. Geheugenverlies voor een delict is door de traumatische aard van de
feiten zeer courant bij verdachten
Fout. Het is niet zeer courant. De stelling zou kloppen als het om geveinsd
geheugenverlies wat zeer courant is bij verdachten (malingering).
7. Onschuldigen kunnen hun alibi meestal staven aan de hand van sterk
bewijs
Fout. Het is uitzonderlijk met sterk bewijs.
8. Inconsistente alibi’s worden nooit geloofwaardig geacht
Fout. In sommige gevallen is het wel geloofwaardig zelf is het inconsistent b.v.d.
als het om schaamte gaat. Uit onderzoek is het niet duidelijk wat de impact van
inconsistentie is. In sommige gevallen positief en in andere negatief. Nooit is fout.
9. De politie is beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen
Juist. Als er gekeken wordt naar waar ze opletten maakt het geen verschil. De
ervaring veranderd niks, het blijft op kansniveau.
4
, 10.Het is mogelijk om op basis van non-verbaal gedrag leugens te detecteren
tijdens een verhoor
Fout. Uit onderzoek blijkt dat ze niet indicatief zijn. Er zijn geen waarneembare
verschillen omdat er geen uniek patroon is bij de mens (een trek van leugen bij
de ene kan een trek van waarheid zijn bij de andere). In een verhoorcontext is het
een no go.
11.Een polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren bij
verdachten
Fout. Het zijn andere alternatieve die beter (of even beter) zijn.
12.Het is nuttig om een ooggetuige een dader te laten identificeren op basis
van een foto van de verdachte
Het hangt er van af. In principe fout en is een show of niet nuttig (suggestief).
Maar het is wel nuttig als er geen twijfel is en louter een bevestiging is.
13.De waarneming en het geheugen van kinderen zijn geen goede bron van
informatie
Fout. Er is niets mis met hun geheugen en waarneming van kinderen. Moeten wel
goed opletten hoe we die informatie gaan verkrijgen
14.Er zijn verschillende goede criteria om de geloofwaardigheid van
verklaringen van asielzoekers te beoordelen
Fout. De vele criteria van de praktijk zijn gelinkt aan consistentie maar dat is
geen goede maat om de geloofwaardigheid van een verklaringen (van
asielzoekers) te beoordelen/in te schatten.
15.Het uiterlijk van de beklaagde beïnvloedt de straftoemetingsbeslissing
Juist. Het kan.
16.Rechters met meer dan tien jaar ervaring zijn minder vatbaar voor biases
in vergelijking met leken
Fout. Helpt bij besluitvorming maar bias gaat niet weggenomen worden (volledig
wegnemen is onmogelijk)
17.Het raadplegen van deskundigen in een procedure is een goed vangnet om
biases te voorkomen
Fout. Het gaat helpen in de besluitvorming maar bias is nooit uitgesloten.
Deskundigen gaan de persoonlijke biases niet wegenemen en zijn er zelf vatbaar
voor. Nooit helemaal uitgesloten.
18.Het gebruik van remote justice heeft hoofdzakelijk een positieve impact op
beklaagden
Fout. Als het positief is, is het vooral voor getuigen en slachtoffers (situationele
impact). Voor beklaagden is het minder: minder participatie/oefening van hen
rechten en slechte impact op hen (meeste gevallen negatief)
19.De gesigneerde afstandsverklaring biedt afdoende zekerheid dat de
afstand vrijwillig en weloverwogen gebeurde
Fout. Het kan niet vrijwillig en weloverwogen zijn.
5
, 20.Deskundigen uit de gedragswetenschappen zijn vatbaarder voor biases in
vergelijking met deskundigen uit de forensische wetenschappen
Fout. Ze zijn beiden vatbaar. Er is geen reden om te zeggen dat de ene meer
vatbaar is dan de anderen. In gedragswetenschappen gaat het wel meer
uitdagend zijn om ze tegen te gaan.
6
,1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante
psychologie
William Stern (grondlegger van de rechtspsychologie): Duister die zijn werk
grotendeels in de VS heeft uitgevoerd (maar de roots zijn niet in de VS maar in
Duitsland)
Deed ook in zijn aula experimentjes om te kijken of het geheugen goed werkt
(wat kan je herinneren, hoe, hoelang, onder welke omstandigheden, …).
Een van de bekendste de mock crime experiment: mensen zijn getuigen
van een misdrijf en worden nadien gevraagd wat ze herinneren
=> veel resultaten
=> toepassing in rechtszakken/in de rechtbank waar getuigendeskundige was
(b.v.d.: een getuigen beweerd iets gezien te hebben vanop een lange afstand,
kan je de waarneming daarvan evalueren ?)
Hugo Münsterberg: is ook een Duister in de VS maar heeft zich als de
grondlegger laten kennen terwijl hij dat niet is en heeft ook Stern geplagieerd. Hij
was ook zeer scherp tegenover het recht (“domme juristen kijk ook ik het beter
kan).
Zijn psychologische inzichten werden dan niet echt gebruikt in het recht.
Dit is vandaag niet meer het geval
Focus : vooral op het geheugen en de feilbaarheid daarvan. Het geheugen is niet
perfect maar feilbaar maar is ook niet niks waard.
Werkt rechtspsychologie? Is het een geslaagd huwelijk?
De twee zijn complementair maar het is niet gemakkelijk om ze met elkaar te
verzoenen. Ze clashen omdat de aard van de 2 verschillend zijn.
- Descriptief (data) vs. prescriptief (regels) karakter
Psychologie is zeer beschrijvend: data verzamelen om de realiteit te beschrijven
zonder interpretatie (descriptief en retrospectief). Recht gaat veel meer om
regels te schrijven en zo gedrag reguleren die nog niet is gebeurd (prospectief).
- Onzekerheid (waarschijnlijkheden) & onduidelijkheden vs.
zekerheid & duidelijkheid
Psychologie gaat nooit kunnen zeggen wat er exact gebeurt is maar probeert het
zo goed mogelijk in te schatten. Psychologie gaat bijna nooit met zekerheid
kunnen stellen of iets fout/juist is (waarschijnlijkheid) Een rapport dat zegt dat er
met 100% iets is gebeurd, mag naar de vuilnisbak. Dit is lastig voor het recht dat
naar zekerheid/affirmaties streeft.
- Globale focus/groepsniveau/gemiddelden vs. individuele gevallen
7
,Psychologie spreekt zich uit met een focus op het groepsniveau/gemiddelden.
Maar in het recht moet het toegepast worden op één individu.
B.v.d.: uit een onderzoek op 300 studenten, is dit het gemiddelde resultaat. Wat
is de kan dat deze student di heeft gedaan/de waarheid zegt/het klopt wat hij
gezien heeft.
- Directional condition-probleem
De rechtspychologie probeert in te schatten wat de kans dat iets zich gaat
voordoen als de specifieke situatie - met bepaalde omstandigheden en stimulus
zoals licht, uur, ... - zich voordoet. In het recht is het omgekeerd, het resultaat is
er en er wordt gekeken naar de omstandigheden van voordien (Wat is de kans
dat mensen met … een misdrijf plegen? VS X heeft een misdrijf gepleegd, is de
omstandigheid Y de oorzaak?).
moeilijk om te verzoenen. Psychologie kan moeilijk zeggen of dat de
omstandigheden wel de oorzaak geweest zijn van het resultaat.
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het
recht toegepaste en voor het recht relevante psychologische
disciplines
Hier worden een paar uitgelicht en de verhouding tussen elkaar uitgelegd
Rechtspsychologie – Forensische – Criminologische - (Sociale psychologie)
!!! In het Engels worden ze vaak verward of ondergebracht onder “Forensic
psychology”
Rechtspsychologie Forensische Criminologische
psychologie psychologische
Gegrond in Gegrond in klinische Gegrond in
functieleer: kennis psychologie over ontwikkelingen van
over waarneming, deviant gedrag van de algemene
geheugen en individuen psychologie
beslissingsprocessen In welke mate spelen
Een algemeen mentale stoornissen een
basiskennis van rol bij misdrijfplegers?
het geheugen is
noodzakelijk. Wat is afwijkend/deviant/
stoornis? “Normaal” is
cultureel en
tijdgebonden.
Niet alleen crimineel
deviant maar ook
psychologisch (b.v.d.:
mentale stoornissen).
Hoofdzakelijk Geen nadruk op Gesteund op
gesteund op empirisch onderzoek theorieën en
empirisch onderzoek (focus op individuele empirisch onderzoek
= het bestudeerd van de zaken)
werkelijkheid (b.v.d.: hoe = bestuderen of de
8
,boordelen rechters?) individu stoornissen
heeft.
Nadruk op Focus op individuele Focus op
experimenteel gevallen groepsniveau
onderzoek
Alle actoren, inclusief Focus op daders en Focus op daders
politiële en justitiële slachtoffers B.v.d.: een studie op een
autoriteiten en B.v.d.: in welke maten groep van brandstichters
advocatuur speel een stoornis op de om er een
=> Breedste toepassing kans om een crimineel theorie/prototypes over
(iedereen in de wereld gedrag te plegen te maken o.b.v.
van het recht kan (toerekeningsvatbaarhei verschillende factoren.
subject van een studie d)?
zijn)
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
- Bestuderen van allerhande menselijke processen
Het is interessant want je kan menselijk gedrag in juridische context bestuderen.
De focus ligt dan (het is nog altijd psychologie toegepast op het recht, niet
arbeidspsychologie waar men kijkt hoe mensen werken) op hoe mensen zich
gedragen die zich in de context bevinden die onder “controle“ van het
recht staan. Het moet objectiveerbaar zijn en de uitkomst zou altijd dezelfde
moeten zijn ongeacht de rechter (wat strafbaar is duidelijk en de puur theoretisch
elementen moeten de strafbaarheid bepalen en ongeacht de
rechter/advocaten/daders/uiterlijk moet het oordeel hetzelfde zijn.). Maar men
weet dat dit niet zo gemakkelijk is.
B.v.d. : Het uiterlijk van een persoon kan een impact hebben op de straf die je zal
krijgen en die in het gebied van de rechtspsychologie kunnen vallen.
Oplossing?
Het antwoord kan zijn: de juridische regels toepassen. Maar in heel wat gevallen
is dit niet genoeg. De rechtspsychologie legt de focus op de
tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en justitiële besluitvorming omdat er
daar het meest geleerd kan worden. En ze is dan ook vrij kritisch ten aanzien van
de realiteit.
Dan gaat men vlug kunnen denken dat alles slecht gaat. Dit is niet
helemaal de bedoeling van de rechtspsychologie maar dat maakt dat de
verhouding met het recht moeizaam is en dat er zoveel weerstand is. Het
is niet fijn om aan de slag te gaan met negatieve commentaren (de focus
in rechtspsychologie ligt onvermijdelijk op alles wat mis is).
! wilt niet zeggen dat alles slecht is of dat het recht niet werkt
Doelstellingen
Informeren van juridische procedures en beslissingen
Best practices en te vermijden praktijken in kaart brengen
9
, De doelstelling is om te zorgen dat de juridische besluitvormingspraktijk zo goed
mogelijk gebeurt en dat zo goed mogelijk wordt verbeterd wat nog te verbeteren
valt. We zouden een protocol om verklaringen van getuigen te verzamelen
kunnen maken. En dan krijgen we zeer veel informatie, veel minder kans op
fouten.
Brede focus
Iedereen in contact met het recht (daders, slachtoffers, getuigen, …). Maar het
heeft zich vooral op het strafprocesrecht gericht. Waarom? In die context is de
impact op de individuen, de samenleving, … heel groot. Er valt dus veel te
bestuderen.
Betekent niet dat mensen die geen strafrecht willen doen daar niets uit
kunnen trekken.
De rechtspsychologen hebben verschillende rollen.
Wetenschappelijk onderzoek – descriptief, verklarend, evaluatief
(hervorming)
Getuigendeskundigenexpertise
Adviserende rol (beleid)
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische
onderzoek
Hoofdzakelijk Angelsaksisch
Rechtspsychologisch onderzoek heeft Duitse wortels, maar wel met veel
onderzoek dat in de VS werd verricht. Vooral daar werd het rechtspsychologisch
onderzoek ontwikkeld en vooral daar werd het meeste onderzoek uitgevoerd.
Minder sterk ontwikkeld in continentale landen, maar toegenomen
wisselwerking
Hier is de rechtspsychologie nog niet zeer sterk ontwikkeld. Dat betekent niet dat
er geen rechtspsychologisch onderzoek is in continentale landen, maar gewoon
een heel stuk minder. De grootste groep ligt in Nederland. In elk Europees land
zijn er rechtspsychologen.
Impact op invulling van het gevoerde onderzoek & geldigheid van
de onderzoeksbevindingen
Die context, de Angelsaksische traditie, is toch een belangrijk gegeven (heeft een
impact) aangezien het Angelsaksisch systeem verschilt van ons systeem. Hoe
bepaalde actoren beslissingen gaan nemen, hoe bepaalde procedures worden
uitgeoefend, gaat heel anders zijn dan hoe dat hier bij ons verloopt.
B.v.d.: als we zouden vinden uit een bepaald rechtspsychologisch onderzoek dat
bepaalde verhoortechnieken in de VS worden toegepast, wilt dat niet zeggen dat
het hetzelfde is in België. Of, stel dat er van alles misgaat met de guilty plea
procedure dat in de VS wordt toegepast, betekent niet dat de voorafgaande
erkenning van schuld per se slecht is in België.
10
Deel I. Een korte inleiding in de (rechts)psychologie..............................................4
1. Een schets van de (rechts)psychologie...........................................................7
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie 7
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste
en voor het recht relevante psychologische disciplines...................................8
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie........................9
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek....10
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van
onderzoek......................................................................................................... 13
2.1. De rechtspsychologie als empirische wetenschap..................................13
2.2. De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele
traditie........................................................................................................... 15
2.3. Beperkingen van het bestaande rechtspsychologische onderzoek.........21
Deel II. The bigger picture: het belang van het vinden en toepassen van best
practices............................................................................................................... 30
1. De waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid.................................30
1.2 Waarheidsvinding als ultieme doel & de juistheid van de rechterlijke
beslissing....................................................................................................... 30
1.2 Procedurele rechtvaardigheid en de aanvaarding van de rechterlijke
beslissing....................................................................................................... 30
2. Gerechtelijke dwalingen................................................................................ 33
2.1. Concept................................................................................................... 33
2.2. Prevalentie wereldwijd............................................................................ 35
2.3. De afwezigheid van erkende onterechte veroordelingen in België..........37
2.4. De oorzaken van gerechtelijke dwalingen...............................................38
2.5. Het voorkomen en herstellen van gerechtelijke dwalingen.....................59
3. Het waarborgen van de procedurele rechten van de betrokkenen................62
3.1. De relevantie van internationale en Europese mensenrechten...............62
3.2. Het risico op een schending van het recht op een eerlijk proces............63
3.3. De impact op andere fundamentele rechten...........................................63
Deel III. Het bekomen van informatie van partijen betrokken in een procedure...65
1. Bij wijze van achtergrond: enkele basisprincipes met betrekking tot
waarneming en geheugen................................................................................. 65
1.1. De werking van het geheugen................................................................65
1.2. Invloeden op het geheugen.....................................................................67
1.3. Pseudoherinneringen.............................................................................. 73
1.4. Verdringing en hervonden herinneringen................................................74
1
, 1.5. Geheugenverlies voor een delict?...........................................................76
2. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s...........78
2.1. Alternatieve scenario’s............................................................................78
2.2. Een alibi als het startpunt van een alternatief scenario..........................80
2.3. De beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een
alibi................................................................................................................ 81
2.4. Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van
alibi’s en het onderzoek daarover..................................................................90
3. Het (ver)horen van betrokkenen...................................................................93
3.1. De centrale rol van verklaringen in procedures.......................................93
3.2. Verschillende verhoorstijlen en hun impact.............................................93
3.3. De noodzaak van toegenomen op best practices gebaseerde training en
opleiding...................................................................................................... 107
4. Kwetsbare personen.................................................................................... 116
4.1. Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: what’s in a name?..................116
4.2. De kwetsbaarheid van verdachten........................................................126
4.3. Kwetsbare getuigen en slachtoffers......................................................136
4.4. Enkele reflecties bij de waarborgen voor kwetsbare personen in de
Belgische context......................................................................................... 140
5. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie.................................................142
5.1. Concepten............................................................................................. 142
5.2. Fysiologische technieken: de polygraaf.................................................143
5.3. Verbale leugendetectiesignalen............................................................151
5.4. Een bijzondere vorm van ‘misleiding’ als obstakel van leugendetectie:
malingering.................................................................................................. 153
6. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen............................157
6.1. Meervoudige confrontaties (of lineup procedures)................................157
6.2. Verschillende procedures......................................................................157
6.3. De in acht te nemen variabelen om de kwaliteit van een lineup en de
uitkomst ervan te beoordelen......................................................................161
7. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-
strafrechtelijke contexten................................................................................ 169
7.1. Familierecht: echtelijke geschillen en echtscheidingsprocedures..........169
7.2. Asielprocedures..................................................................................... 179
7.3. Conflicten met betrekking tot het merkenrecht (Zie tekst toledo)........186
Deel IV. Juridische besluitvorming en de totstandkoming en preventie van bias en
fouten................................................................................................................. 196
1. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen..............196
1.1. Beslissingen in het dagelijks leven........................................................196
2
, 1.2. Rechterlijke en jurybesluitvorming........................................................198
2. Bias bij (juridische) besluitvorming.............................................................201
2.1. Heuristieken.......................................................................................... 201
2.2. Attributie............................................................................................... 203
2.3. Enkele specifieke biases onder de loep.................................................209
2.4. De invloed van psychologische mechanismen op de rechterlijke
straftoemeting............................................................................................. 222
2.5. Enkele bijkomende obstakels bij juridische besluitvorming...................226
3. De rol van deskundigen............................................................................... 239
3.1. De rol en meerwaarde van deskundigenexpertise................................239
3.2. Bias bij de besluitvorming door experts................................................241
3.3. De preventie van ondeugdelijke praktijken en bias...............................245
3
, Rechtspsychologie
Deel I. Een korte inleiding in de
(rechts)psychologie
1. De rechtspsychologie heeft Amerikaanse roots
Fout. Duitse roots.
2. Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische
problemen
Fout. Er zijn veel andere reden waardoor iemand een valse bekentenis aflegt
(b.v.d. situationele factoren). Het is vooral een minderheid van de valse
bekentenissen die door psychische problemen zijn veroorzaakt (verhoogt wel het
risico maar niet hoofdoorzaak).
3. Het is nodig om enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om
informatie te verkrijgen van een verdachte
Fout. Informatie zal gekregen kunnen worden maar het zal niet echt accuraat zijn
(kan ook weerstand hebben)?
4. Er zijn tot op heden geen onterechte veroordelingen in België
Ja en nee. Hangt af van het perspectief. Officieel zijn er geen maar feitelijk (en uit
internationaal onderzoek) is het zeer onwaarschijnlijk dat er geen zijn. We weten
het niet omdat de procedure het niet toelaat om gemakkelijk boven water te
brengen en er is geen systematisch onderzoek in BE.
5. Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven
onbewust wel een invloed uitoefenen op het functioneren van het individu
Fout. Het principe van verdringen is te omstreden omdat het niet strook met hoe
ons geheugen werkt (klinische psychologen gebruiken het maar dat is niet
genoeg om et zeggen dat het bestaat). Traumatische herinneringen kunnen
bestaan maar verder is het omstreden.
6. Geheugenverlies voor een delict is door de traumatische aard van de
feiten zeer courant bij verdachten
Fout. Het is niet zeer courant. De stelling zou kloppen als het om geveinsd
geheugenverlies wat zeer courant is bij verdachten (malingering).
7. Onschuldigen kunnen hun alibi meestal staven aan de hand van sterk
bewijs
Fout. Het is uitzonderlijk met sterk bewijs.
8. Inconsistente alibi’s worden nooit geloofwaardig geacht
Fout. In sommige gevallen is het wel geloofwaardig zelf is het inconsistent b.v.d.
als het om schaamte gaat. Uit onderzoek is het niet duidelijk wat de impact van
inconsistentie is. In sommige gevallen positief en in andere negatief. Nooit is fout.
9. De politie is beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen
Juist. Als er gekeken wordt naar waar ze opletten maakt het geen verschil. De
ervaring veranderd niks, het blijft op kansniveau.
4
, 10.Het is mogelijk om op basis van non-verbaal gedrag leugens te detecteren
tijdens een verhoor
Fout. Uit onderzoek blijkt dat ze niet indicatief zijn. Er zijn geen waarneembare
verschillen omdat er geen uniek patroon is bij de mens (een trek van leugen bij
de ene kan een trek van waarheid zijn bij de andere). In een verhoorcontext is het
een no go.
11.Een polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren bij
verdachten
Fout. Het zijn andere alternatieve die beter (of even beter) zijn.
12.Het is nuttig om een ooggetuige een dader te laten identificeren op basis
van een foto van de verdachte
Het hangt er van af. In principe fout en is een show of niet nuttig (suggestief).
Maar het is wel nuttig als er geen twijfel is en louter een bevestiging is.
13.De waarneming en het geheugen van kinderen zijn geen goede bron van
informatie
Fout. Er is niets mis met hun geheugen en waarneming van kinderen. Moeten wel
goed opletten hoe we die informatie gaan verkrijgen
14.Er zijn verschillende goede criteria om de geloofwaardigheid van
verklaringen van asielzoekers te beoordelen
Fout. De vele criteria van de praktijk zijn gelinkt aan consistentie maar dat is
geen goede maat om de geloofwaardigheid van een verklaringen (van
asielzoekers) te beoordelen/in te schatten.
15.Het uiterlijk van de beklaagde beïnvloedt de straftoemetingsbeslissing
Juist. Het kan.
16.Rechters met meer dan tien jaar ervaring zijn minder vatbaar voor biases
in vergelijking met leken
Fout. Helpt bij besluitvorming maar bias gaat niet weggenomen worden (volledig
wegnemen is onmogelijk)
17.Het raadplegen van deskundigen in een procedure is een goed vangnet om
biases te voorkomen
Fout. Het gaat helpen in de besluitvorming maar bias is nooit uitgesloten.
Deskundigen gaan de persoonlijke biases niet wegenemen en zijn er zelf vatbaar
voor. Nooit helemaal uitgesloten.
18.Het gebruik van remote justice heeft hoofdzakelijk een positieve impact op
beklaagden
Fout. Als het positief is, is het vooral voor getuigen en slachtoffers (situationele
impact). Voor beklaagden is het minder: minder participatie/oefening van hen
rechten en slechte impact op hen (meeste gevallen negatief)
19.De gesigneerde afstandsverklaring biedt afdoende zekerheid dat de
afstand vrijwillig en weloverwogen gebeurde
Fout. Het kan niet vrijwillig en weloverwogen zijn.
5
, 20.Deskundigen uit de gedragswetenschappen zijn vatbaarder voor biases in
vergelijking met deskundigen uit de forensische wetenschappen
Fout. Ze zijn beiden vatbaar. Er is geen reden om te zeggen dat de ene meer
vatbaar is dan de anderen. In gedragswetenschappen gaat het wel meer
uitdagend zijn om ze tegen te gaan.
6
,1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante
psychologie
William Stern (grondlegger van de rechtspsychologie): Duister die zijn werk
grotendeels in de VS heeft uitgevoerd (maar de roots zijn niet in de VS maar in
Duitsland)
Deed ook in zijn aula experimentjes om te kijken of het geheugen goed werkt
(wat kan je herinneren, hoe, hoelang, onder welke omstandigheden, …).
Een van de bekendste de mock crime experiment: mensen zijn getuigen
van een misdrijf en worden nadien gevraagd wat ze herinneren
=> veel resultaten
=> toepassing in rechtszakken/in de rechtbank waar getuigendeskundige was
(b.v.d.: een getuigen beweerd iets gezien te hebben vanop een lange afstand,
kan je de waarneming daarvan evalueren ?)
Hugo Münsterberg: is ook een Duister in de VS maar heeft zich als de
grondlegger laten kennen terwijl hij dat niet is en heeft ook Stern geplagieerd. Hij
was ook zeer scherp tegenover het recht (“domme juristen kijk ook ik het beter
kan).
Zijn psychologische inzichten werden dan niet echt gebruikt in het recht.
Dit is vandaag niet meer het geval
Focus : vooral op het geheugen en de feilbaarheid daarvan. Het geheugen is niet
perfect maar feilbaar maar is ook niet niks waard.
Werkt rechtspsychologie? Is het een geslaagd huwelijk?
De twee zijn complementair maar het is niet gemakkelijk om ze met elkaar te
verzoenen. Ze clashen omdat de aard van de 2 verschillend zijn.
- Descriptief (data) vs. prescriptief (regels) karakter
Psychologie is zeer beschrijvend: data verzamelen om de realiteit te beschrijven
zonder interpretatie (descriptief en retrospectief). Recht gaat veel meer om
regels te schrijven en zo gedrag reguleren die nog niet is gebeurd (prospectief).
- Onzekerheid (waarschijnlijkheden) & onduidelijkheden vs.
zekerheid & duidelijkheid
Psychologie gaat nooit kunnen zeggen wat er exact gebeurt is maar probeert het
zo goed mogelijk in te schatten. Psychologie gaat bijna nooit met zekerheid
kunnen stellen of iets fout/juist is (waarschijnlijkheid) Een rapport dat zegt dat er
met 100% iets is gebeurd, mag naar de vuilnisbak. Dit is lastig voor het recht dat
naar zekerheid/affirmaties streeft.
- Globale focus/groepsniveau/gemiddelden vs. individuele gevallen
7
,Psychologie spreekt zich uit met een focus op het groepsniveau/gemiddelden.
Maar in het recht moet het toegepast worden op één individu.
B.v.d.: uit een onderzoek op 300 studenten, is dit het gemiddelde resultaat. Wat
is de kan dat deze student di heeft gedaan/de waarheid zegt/het klopt wat hij
gezien heeft.
- Directional condition-probleem
De rechtspychologie probeert in te schatten wat de kans dat iets zich gaat
voordoen als de specifieke situatie - met bepaalde omstandigheden en stimulus
zoals licht, uur, ... - zich voordoet. In het recht is het omgekeerd, het resultaat is
er en er wordt gekeken naar de omstandigheden van voordien (Wat is de kans
dat mensen met … een misdrijf plegen? VS X heeft een misdrijf gepleegd, is de
omstandigheid Y de oorzaak?).
moeilijk om te verzoenen. Psychologie kan moeilijk zeggen of dat de
omstandigheden wel de oorzaak geweest zijn van het resultaat.
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het
recht toegepaste en voor het recht relevante psychologische
disciplines
Hier worden een paar uitgelicht en de verhouding tussen elkaar uitgelegd
Rechtspsychologie – Forensische – Criminologische - (Sociale psychologie)
!!! In het Engels worden ze vaak verward of ondergebracht onder “Forensic
psychology”
Rechtspsychologie Forensische Criminologische
psychologie psychologische
Gegrond in Gegrond in klinische Gegrond in
functieleer: kennis psychologie over ontwikkelingen van
over waarneming, deviant gedrag van de algemene
geheugen en individuen psychologie
beslissingsprocessen In welke mate spelen
Een algemeen mentale stoornissen een
basiskennis van rol bij misdrijfplegers?
het geheugen is
noodzakelijk. Wat is afwijkend/deviant/
stoornis? “Normaal” is
cultureel en
tijdgebonden.
Niet alleen crimineel
deviant maar ook
psychologisch (b.v.d.:
mentale stoornissen).
Hoofdzakelijk Geen nadruk op Gesteund op
gesteund op empirisch onderzoek theorieën en
empirisch onderzoek (focus op individuele empirisch onderzoek
= het bestudeerd van de zaken)
werkelijkheid (b.v.d.: hoe = bestuderen of de
8
,boordelen rechters?) individu stoornissen
heeft.
Nadruk op Focus op individuele Focus op
experimenteel gevallen groepsniveau
onderzoek
Alle actoren, inclusief Focus op daders en Focus op daders
politiële en justitiële slachtoffers B.v.d.: een studie op een
autoriteiten en B.v.d.: in welke maten groep van brandstichters
advocatuur speel een stoornis op de om er een
=> Breedste toepassing kans om een crimineel theorie/prototypes over
(iedereen in de wereld gedrag te plegen te maken o.b.v.
van het recht kan (toerekeningsvatbaarhei verschillende factoren.
subject van een studie d)?
zijn)
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
- Bestuderen van allerhande menselijke processen
Het is interessant want je kan menselijk gedrag in juridische context bestuderen.
De focus ligt dan (het is nog altijd psychologie toegepast op het recht, niet
arbeidspsychologie waar men kijkt hoe mensen werken) op hoe mensen zich
gedragen die zich in de context bevinden die onder “controle“ van het
recht staan. Het moet objectiveerbaar zijn en de uitkomst zou altijd dezelfde
moeten zijn ongeacht de rechter (wat strafbaar is duidelijk en de puur theoretisch
elementen moeten de strafbaarheid bepalen en ongeacht de
rechter/advocaten/daders/uiterlijk moet het oordeel hetzelfde zijn.). Maar men
weet dat dit niet zo gemakkelijk is.
B.v.d. : Het uiterlijk van een persoon kan een impact hebben op de straf die je zal
krijgen en die in het gebied van de rechtspsychologie kunnen vallen.
Oplossing?
Het antwoord kan zijn: de juridische regels toepassen. Maar in heel wat gevallen
is dit niet genoeg. De rechtspsychologie legt de focus op de
tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en justitiële besluitvorming omdat er
daar het meest geleerd kan worden. En ze is dan ook vrij kritisch ten aanzien van
de realiteit.
Dan gaat men vlug kunnen denken dat alles slecht gaat. Dit is niet
helemaal de bedoeling van de rechtspsychologie maar dat maakt dat de
verhouding met het recht moeizaam is en dat er zoveel weerstand is. Het
is niet fijn om aan de slag te gaan met negatieve commentaren (de focus
in rechtspsychologie ligt onvermijdelijk op alles wat mis is).
! wilt niet zeggen dat alles slecht is of dat het recht niet werkt
Doelstellingen
Informeren van juridische procedures en beslissingen
Best practices en te vermijden praktijken in kaart brengen
9
, De doelstelling is om te zorgen dat de juridische besluitvormingspraktijk zo goed
mogelijk gebeurt en dat zo goed mogelijk wordt verbeterd wat nog te verbeteren
valt. We zouden een protocol om verklaringen van getuigen te verzamelen
kunnen maken. En dan krijgen we zeer veel informatie, veel minder kans op
fouten.
Brede focus
Iedereen in contact met het recht (daders, slachtoffers, getuigen, …). Maar het
heeft zich vooral op het strafprocesrecht gericht. Waarom? In die context is de
impact op de individuen, de samenleving, … heel groot. Er valt dus veel te
bestuderen.
Betekent niet dat mensen die geen strafrecht willen doen daar niets uit
kunnen trekken.
De rechtspsychologen hebben verschillende rollen.
Wetenschappelijk onderzoek – descriptief, verklarend, evaluatief
(hervorming)
Getuigendeskundigenexpertise
Adviserende rol (beleid)
1.4. De context en doorwerking van het rechtspsychologische
onderzoek
Hoofdzakelijk Angelsaksisch
Rechtspsychologisch onderzoek heeft Duitse wortels, maar wel met veel
onderzoek dat in de VS werd verricht. Vooral daar werd het rechtspsychologisch
onderzoek ontwikkeld en vooral daar werd het meeste onderzoek uitgevoerd.
Minder sterk ontwikkeld in continentale landen, maar toegenomen
wisselwerking
Hier is de rechtspsychologie nog niet zeer sterk ontwikkeld. Dat betekent niet dat
er geen rechtspsychologisch onderzoek is in continentale landen, maar gewoon
een heel stuk minder. De grootste groep ligt in Nederland. In elk Europees land
zijn er rechtspsychologen.
Impact op invulling van het gevoerde onderzoek & geldigheid van
de onderzoeksbevindingen
Die context, de Angelsaksische traditie, is toch een belangrijk gegeven (heeft een
impact) aangezien het Angelsaksisch systeem verschilt van ons systeem. Hoe
bepaalde actoren beslissingen gaan nemen, hoe bepaalde procedures worden
uitgeoefend, gaat heel anders zijn dan hoe dat hier bij ons verloopt.
B.v.d.: als we zouden vinden uit een bepaald rechtspsychologisch onderzoek dat
bepaalde verhoortechnieken in de VS worden toegepast, wilt dat niet zeggen dat
het hetzelfde is in België. Of, stel dat er van alles misgaat met de guilty plea
procedure dat in de VS wordt toegepast, betekent niet dat de voorafgaande
erkenning van schuld per se slecht is in België.
10
