Verbintenissenrecht
1. Inleidende les........................................................................................................................................5
leerstof...........................................................................................................................................................................5
Deel I: de verbintenis, situering en bronnen van het verbintenissenrecht.......................................5
1. Inleiding................................................................................................................................................5
wat is een verbintenis?..................................................................................................................................................5
Contract als individueel en maatschappelijk instrument..............................................................................................7
Contract als een van de bouwstenen van ons privaatrechtelijk vermogensrecht........................................................7
Contracten: algemeen contractenrecht versus bijzonder contractenrecht, sectorale contractregulering en
contractmodellen...........................................................................................................................................................8
Internationalisering, europeanisering, digitalisering, regionalisering en constitutionalisering..................................10
(Het oude BW (huidig recht) en het BW (toekomstig recht))......................................................................................11
2. Indeling van verbintenissen.................................................................................................................12
3. Bronnen van verbintenissen................................................................................................................13
Overlappende bronnen: alternatief of exclusief systeem?.........................................................................................17
rechtvergelijking en europese beginselen...................................................................................................................17
Juridische redenering...................................................................................................................................................17
Hoofdstuk 2: situering van verbintenissenrecht..........................................................................................................18
Hoofdstuk 2: Het nieuwe verbintenissenrecht..............................................................................19
1) Aard verbintenissenrecht....................................................................................................................19
2) Doelstellingen en meerwaarde van boek 5 BW...................................................................................19
3) Werking in de tijd................................................................................................................................20
Deel 1: ontstaan en geldigheid van contracten............................................................................20
Pathologie van contracten...........................................................................................................................................20
1. Contractsvrijheid.................................................................................................................................22
Basisbeginsel, grondrecht en vrijheid..........................................................................................................................22
Twee facetten van contractsvrijheid...........................................................................................................................23
Materiële contractsvrijheid.....................................................................................................................................23
Formele contractsvrijheid/consensualisme............................................................................................................25
Beperkingen aan de contractsvrijheid.....................................................................................................................25
4) Precontractuele fase/onderhandelen..................................................................................................28
inleiding: aantal casussen............................................................................................................................................28
Onderhandelingsvrijheid..............................................................................................................................................29
Precontractuele aansprakelijkheid..............................................................................................................................29
A. Partijen mogen de onderhandelingen niet foutief afbreken en mogen evenmin onrechtmatig weigeren om te
contracteren (art 5.17 BW)......................................................................................................................................29
B. Partijen moeten hun informatieplicht nakomen (art 5.16 BW)..........................................................................31
C. Een partij mag geen misbruik maken van de kwetsbare positie van de wederpartij en mag zich evenmin
agressief of met geweld gedragen ten aanzien van de wederpartij.......................................................................34
Problemen die in de precontractuele fase kunnen voor komen (voorbeelden bij vorige punten)............................34
Afspraken tijdens de onderhandelingen......................................................................................................................38
Hoofdstuk 2: Totstandkoming.................................................................................................................40
Consensualisme en formaliteiten................................................................................................................................40
Consensualisme en uitzonderingen........................................................................................................................40
1
, Formaliteiten...........................................................................................................................................................42
Wilsovereenstemming.................................................................................................................................................44
De bedoeling om zich juridische te verbinden of andere rechtsgevolgen te creëeren..............................................48
Wilsautonomie: een te relativeren en te corrigeren beginsel.....................................................................................48
Relativeren van de wilsautonomie..........................................................................................................................48
Correcties op de wilsleer.........................................................................................................................................49
Algemene voorwaarden/standaard bedingen en toetredingscontracten (art 5.23 BW)............................................50
Regels die beschermen tegen kennelijk onevenwichtige bedingen............................................................................53
Hoofdstuk 3: Geldigheid(sgebreken).......................................................................................................53
Gebrek in de wil van de partij......................................................................................................................................54
Bewustzijnsverlies...................................................................................................................................................54
Wilsgebreken...........................................................................................................................................................54
Gebrek aan rechts- of handelingsbekwaamheid.........................................................................................................59
Rechtsbekwaamheid...............................................................................................................................................59
Handelingsbekwaamheid........................................................................................................................................59
Geldigheidsvoorwaarden van een cTT.........................................................................................................................59
Benadeling...................................................................................................................................................................66
In beginsel geen controle op de gelijkwaardigheid van de prestaties....................................................................66
Wettelijke uitzondering inzake benadeling.............................................................................................................66
Strijdigheid met de openbare orde of een rechtsregel van louter dwingend recht (art 1.3 BW)...............................67
Openbare orde en louter dwingend recht..............................................................................................................67
Traditionele benadering: toetsing van de ongeoorloofdheid door de voorwerp- en oorzaakvereisten................68
Kritiek op de exclusieve toesting van de(on)geoorloofdheid door de voorwerp- en oorzaakvereisten................69
Alternatieve benadering..........................................................................................................................................69
Drie typesituaties waarin een overeenkomst of een gedeelte ervan ongeoorloofd is..........................................69
Fraus omnia corrumpit................................................................................................................................................72
Verbod van wetsontduiking.........................................................................................................................................74
5) Contracteren via vertegenwoordiging (art 1.8 BW).............................................................................75
Deel II: Inhoud en werking van contracten...................................................................................77
1. Ten aanzien van contractpartijen........................................................................................................77
Verbindende kracht.....................................................................................................................................................77
Verbintenissen en niet-verbintenisrechtelijke afspraken............................................................................................78
Interpretatie.................................................................................................................................................................78
Interpretatievrijheid van de rechter........................................................................................................................79
Interpretatieregels...................................................................................................................................................82
Kwalificatie...................................................................................................................................................................85
Begrip en verhouding met interpretatie.................................................................................................................85
Herkwalificatie door de rechter (art 5.68 BW)........................................................................................................85
Kwalificatie bij gemengde CTT’en (art 5.57 BW).....................................................................................................86
Aanvulling.....................................................................................................................................................................86
Matigende of beperkende werking van de goede trouw............................................................................................88
Gelijkschakeling met verbod op rechtsmisbruik.....................................................................................................88
Sanctie voor het handelen in strijd met het verbod van rechtsmisbruik of de objectieve goede trouw...............89
Obligatoire gevolgen....................................................................................................................................................89
Al dan niet persoonsgebonden verbintenissen.......................................................................................................89
opeisbaarheid: opschortende voorwaarde en termijn...........................................................................................90
duur van de contractuele verbintenissen................................................................................................................94
Goederenrechtelijke gevolgen.....................................................................................................................................96
2
, Consensueel en monistisch stelsel..........................................................................................................................96
causaal stelsel van overdracht................................................................................................................................97
Hoofdstuk 2: Ten aanzien van derden.....................................................................................................97
Partij vs derde..............................................................................................................................................................98
Relativiteit en uitzonderingen......................................................................................................................................99
Tegenwerpelijkheid en uitzonderingen.....................................................................................................................108
Tegenwerpelijkheid...............................................................................................................................................108
Uitzonderingen......................................................................................................................................................112
Deel III: wanprestatie en gewijzigde omstandigheden...............................................................114
1. Toerekenbare niet-nakoming of wanprestatie...................................................................................114
Toerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar..........................................................................................................114
Geen wanprestatie bij ontoerekenbaarheid van de schuldenaar.........................................................................114
Ontoerekeningsvatbaarheid als overmacht..........................................................................................................115
Contractuele tekortkoming van de schuldenaar.......................................................................................................115
Een wanprestatie veronderstelt de niet-nakoming van een opeisbare contractuele verbintenis.......................115
In functie van de aard van de verbintenis.............................................................................................................116
Types en gradaties van tekortkomingen...............................................................................................................117
Fouten van hulppersonen..........................................................................................................................................118
Contractuele gehoudenheid voor de wanprestatie van een hulppersoon...........................................................118
Quasi-immuniteit van de uitvoeringsagent/hulppersonen...................................................................................119
Wanprestatie ingevolge het gebruik van goederen..................................................................................................120
2. verzuim: art 5.227 BW.......................................................................................................................121
ingebrekestelling (art 5.231, lid 1 BW)......................................................................................................................121
gevolgen.....................................................................................................................................................................121
Deel 5: Gewijzigde omstandigheden: overmacht en imprevisie.............................................................122
Overmacht.................................................................................................................................................................122
Toepassingsvereisten............................................................................................................................................123
Imprevisieleer............................................................................................................................................................125
Geen algemene aanvaarding van de imprevisieleer in het huidige Belgische gemeen recht..............................126
Alternatieven voor de verworpen imprevisieleer.................................................................................................126
Wetsvoorstel verbintenissen en sujétions imprévues..........................................................................................126
Deel IV: sancties en beëindiging van contracten en verbintenissen............................................127
Hoofdstuk 4: sancties voor geldigheidsgebreken: nietigverklaring en verval...........................................................127
1. Nietigverklaring en restitutie.............................................................................................................127
6) Verval/Caducité (art 5.265 BW):........................................................................................................135
7) Sancties wegens wanprestatie...........................................................................................................137
Ingebrekestelling........................................................................................................................................................137
Afdwingbaarheid van contractuele verbintenissen...................................................................................................140
Uitvoering in natura...................................................................................................................................................141
Schadeherstel.............................................................................................................................................................143
Prijsvermindering.......................................................................................................................................................152
Enac............................................................................................................................................................................152
Retentierecht.............................................................................................................................................................154
Ontbinding.................................................................................................................................................................155
Anticipatory breach....................................................................................................................................................159
3
, Opzegging, ontbindende voorwaarde, en uitdovende termijn.................................................................................160
Zijdelings vordering....................................................................................................................................................160
8) Gevolgen van overmacht en imprevisie.............................................................................................161
Gevolgen van overmacht...........................................................................................................................................161
Opschorting bij tijdelijke overmacht.....................................................................................................................161
beëindiging of uitdoving bij definitieve overmacht..............................................................................................162
Aanvullende verplichtingen in geval van overmacht............................................................................................163
Contractuele invulling van de risicoleer................................................................................................................163
Gevolgen van de imprevisieleer.................................................................................................................................163
9) Andere gronden die een einde maken aan de OVK of VB..................................................................164
Wederzijdse op minnelijke beëindiging.....................................................................................................................164
Opzegging/ la reséiliation..........................................................................................................................................164
Uforacursus...............................................................................................................................168
Deel II. Verbintenis uit aansprakelijkheid voor onrechtmatige of rechtmatige daad.............................168
Foutaansprakelijkheid................................................................................................................................................169
Deel III. Rechtmatig vertrouwen als autonome bron van verbintenissen..............................................170
Deel IV. Eenzijdige belofte of wilsuiting.................................................................................................171
Deel V. onverschuldigde betaling..........................................................................................................172
Deel VI. Ongerechtvaardigde verrijking = verrijking zonder oorzaak = actio rem inverso......................174
Deel VII. Zaakwaarneming.....................................................................................................................175
Deel VII. Rechtsregels verbonden aan verbintenissen...........................................................................176
Pluraliteit van de Schuldenaar...................................................................................................................................176
Pluraliteit van voorwerpen........................................................................................................................................181
Overdracht van verbintenissen en delegatie.............................................................................................................182
Uitdoving van de verbintenis of van de rechtsvordering..........................................................................................187
Betaling......................................................................................................................................................................187
Schuldvergelijking/compensatie/setoff.....................................................................................................................192
10) Extra info.........................................................................................................................................195
Algemeen contractenrecht........................................................................................................................................195
3 theorieën die in verband gebracht kunnen worden gebracht met 3den werking.................................................195
Waar vind je de rechtsgevolgen/inhoud van een CTT?.............................................................................................196
CTT sui generis:..........................................................................................................................................................196
Novatie/schuldvernieuwing.......................................................................................................................................196
Schuldvermenging of confusie...................................................................................................................................197
Schuldkwijtschelding..................................................................................................................................................197
Afstand van recht.......................................................................................................................................................197
Bewijs.........................................................................................................................................................................197
Vragen voor examen..................................................................................................................................................200
Verjaring.....................................................................................................................................................................201
EXAMEN................................................................................................................................................203
11) rechtsadagia....................................................................................................................................204
4
1. Inleidende les........................................................................................................................................5
leerstof...........................................................................................................................................................................5
Deel I: de verbintenis, situering en bronnen van het verbintenissenrecht.......................................5
1. Inleiding................................................................................................................................................5
wat is een verbintenis?..................................................................................................................................................5
Contract als individueel en maatschappelijk instrument..............................................................................................7
Contract als een van de bouwstenen van ons privaatrechtelijk vermogensrecht........................................................7
Contracten: algemeen contractenrecht versus bijzonder contractenrecht, sectorale contractregulering en
contractmodellen...........................................................................................................................................................8
Internationalisering, europeanisering, digitalisering, regionalisering en constitutionalisering..................................10
(Het oude BW (huidig recht) en het BW (toekomstig recht))......................................................................................11
2. Indeling van verbintenissen.................................................................................................................12
3. Bronnen van verbintenissen................................................................................................................13
Overlappende bronnen: alternatief of exclusief systeem?.........................................................................................17
rechtvergelijking en europese beginselen...................................................................................................................17
Juridische redenering...................................................................................................................................................17
Hoofdstuk 2: situering van verbintenissenrecht..........................................................................................................18
Hoofdstuk 2: Het nieuwe verbintenissenrecht..............................................................................19
1) Aard verbintenissenrecht....................................................................................................................19
2) Doelstellingen en meerwaarde van boek 5 BW...................................................................................19
3) Werking in de tijd................................................................................................................................20
Deel 1: ontstaan en geldigheid van contracten............................................................................20
Pathologie van contracten...........................................................................................................................................20
1. Contractsvrijheid.................................................................................................................................22
Basisbeginsel, grondrecht en vrijheid..........................................................................................................................22
Twee facetten van contractsvrijheid...........................................................................................................................23
Materiële contractsvrijheid.....................................................................................................................................23
Formele contractsvrijheid/consensualisme............................................................................................................25
Beperkingen aan de contractsvrijheid.....................................................................................................................25
4) Precontractuele fase/onderhandelen..................................................................................................28
inleiding: aantal casussen............................................................................................................................................28
Onderhandelingsvrijheid..............................................................................................................................................29
Precontractuele aansprakelijkheid..............................................................................................................................29
A. Partijen mogen de onderhandelingen niet foutief afbreken en mogen evenmin onrechtmatig weigeren om te
contracteren (art 5.17 BW)......................................................................................................................................29
B. Partijen moeten hun informatieplicht nakomen (art 5.16 BW)..........................................................................31
C. Een partij mag geen misbruik maken van de kwetsbare positie van de wederpartij en mag zich evenmin
agressief of met geweld gedragen ten aanzien van de wederpartij.......................................................................34
Problemen die in de precontractuele fase kunnen voor komen (voorbeelden bij vorige punten)............................34
Afspraken tijdens de onderhandelingen......................................................................................................................38
Hoofdstuk 2: Totstandkoming.................................................................................................................40
Consensualisme en formaliteiten................................................................................................................................40
Consensualisme en uitzonderingen........................................................................................................................40
1
, Formaliteiten...........................................................................................................................................................42
Wilsovereenstemming.................................................................................................................................................44
De bedoeling om zich juridische te verbinden of andere rechtsgevolgen te creëeren..............................................48
Wilsautonomie: een te relativeren en te corrigeren beginsel.....................................................................................48
Relativeren van de wilsautonomie..........................................................................................................................48
Correcties op de wilsleer.........................................................................................................................................49
Algemene voorwaarden/standaard bedingen en toetredingscontracten (art 5.23 BW)............................................50
Regels die beschermen tegen kennelijk onevenwichtige bedingen............................................................................53
Hoofdstuk 3: Geldigheid(sgebreken).......................................................................................................53
Gebrek in de wil van de partij......................................................................................................................................54
Bewustzijnsverlies...................................................................................................................................................54
Wilsgebreken...........................................................................................................................................................54
Gebrek aan rechts- of handelingsbekwaamheid.........................................................................................................59
Rechtsbekwaamheid...............................................................................................................................................59
Handelingsbekwaamheid........................................................................................................................................59
Geldigheidsvoorwaarden van een cTT.........................................................................................................................59
Benadeling...................................................................................................................................................................66
In beginsel geen controle op de gelijkwaardigheid van de prestaties....................................................................66
Wettelijke uitzondering inzake benadeling.............................................................................................................66
Strijdigheid met de openbare orde of een rechtsregel van louter dwingend recht (art 1.3 BW)...............................67
Openbare orde en louter dwingend recht..............................................................................................................67
Traditionele benadering: toetsing van de ongeoorloofdheid door de voorwerp- en oorzaakvereisten................68
Kritiek op de exclusieve toesting van de(on)geoorloofdheid door de voorwerp- en oorzaakvereisten................69
Alternatieve benadering..........................................................................................................................................69
Drie typesituaties waarin een overeenkomst of een gedeelte ervan ongeoorloofd is..........................................69
Fraus omnia corrumpit................................................................................................................................................72
Verbod van wetsontduiking.........................................................................................................................................74
5) Contracteren via vertegenwoordiging (art 1.8 BW).............................................................................75
Deel II: Inhoud en werking van contracten...................................................................................77
1. Ten aanzien van contractpartijen........................................................................................................77
Verbindende kracht.....................................................................................................................................................77
Verbintenissen en niet-verbintenisrechtelijke afspraken............................................................................................78
Interpretatie.................................................................................................................................................................78
Interpretatievrijheid van de rechter........................................................................................................................79
Interpretatieregels...................................................................................................................................................82
Kwalificatie...................................................................................................................................................................85
Begrip en verhouding met interpretatie.................................................................................................................85
Herkwalificatie door de rechter (art 5.68 BW)........................................................................................................85
Kwalificatie bij gemengde CTT’en (art 5.57 BW).....................................................................................................86
Aanvulling.....................................................................................................................................................................86
Matigende of beperkende werking van de goede trouw............................................................................................88
Gelijkschakeling met verbod op rechtsmisbruik.....................................................................................................88
Sanctie voor het handelen in strijd met het verbod van rechtsmisbruik of de objectieve goede trouw...............89
Obligatoire gevolgen....................................................................................................................................................89
Al dan niet persoonsgebonden verbintenissen.......................................................................................................89
opeisbaarheid: opschortende voorwaarde en termijn...........................................................................................90
duur van de contractuele verbintenissen................................................................................................................94
Goederenrechtelijke gevolgen.....................................................................................................................................96
2
, Consensueel en monistisch stelsel..........................................................................................................................96
causaal stelsel van overdracht................................................................................................................................97
Hoofdstuk 2: Ten aanzien van derden.....................................................................................................97
Partij vs derde..............................................................................................................................................................98
Relativiteit en uitzonderingen......................................................................................................................................99
Tegenwerpelijkheid en uitzonderingen.....................................................................................................................108
Tegenwerpelijkheid...............................................................................................................................................108
Uitzonderingen......................................................................................................................................................112
Deel III: wanprestatie en gewijzigde omstandigheden...............................................................114
1. Toerekenbare niet-nakoming of wanprestatie...................................................................................114
Toerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar..........................................................................................................114
Geen wanprestatie bij ontoerekenbaarheid van de schuldenaar.........................................................................114
Ontoerekeningsvatbaarheid als overmacht..........................................................................................................115
Contractuele tekortkoming van de schuldenaar.......................................................................................................115
Een wanprestatie veronderstelt de niet-nakoming van een opeisbare contractuele verbintenis.......................115
In functie van de aard van de verbintenis.............................................................................................................116
Types en gradaties van tekortkomingen...............................................................................................................117
Fouten van hulppersonen..........................................................................................................................................118
Contractuele gehoudenheid voor de wanprestatie van een hulppersoon...........................................................118
Quasi-immuniteit van de uitvoeringsagent/hulppersonen...................................................................................119
Wanprestatie ingevolge het gebruik van goederen..................................................................................................120
2. verzuim: art 5.227 BW.......................................................................................................................121
ingebrekestelling (art 5.231, lid 1 BW)......................................................................................................................121
gevolgen.....................................................................................................................................................................121
Deel 5: Gewijzigde omstandigheden: overmacht en imprevisie.............................................................122
Overmacht.................................................................................................................................................................122
Toepassingsvereisten............................................................................................................................................123
Imprevisieleer............................................................................................................................................................125
Geen algemene aanvaarding van de imprevisieleer in het huidige Belgische gemeen recht..............................126
Alternatieven voor de verworpen imprevisieleer.................................................................................................126
Wetsvoorstel verbintenissen en sujétions imprévues..........................................................................................126
Deel IV: sancties en beëindiging van contracten en verbintenissen............................................127
Hoofdstuk 4: sancties voor geldigheidsgebreken: nietigverklaring en verval...........................................................127
1. Nietigverklaring en restitutie.............................................................................................................127
6) Verval/Caducité (art 5.265 BW):........................................................................................................135
7) Sancties wegens wanprestatie...........................................................................................................137
Ingebrekestelling........................................................................................................................................................137
Afdwingbaarheid van contractuele verbintenissen...................................................................................................140
Uitvoering in natura...................................................................................................................................................141
Schadeherstel.............................................................................................................................................................143
Prijsvermindering.......................................................................................................................................................152
Enac............................................................................................................................................................................152
Retentierecht.............................................................................................................................................................154
Ontbinding.................................................................................................................................................................155
Anticipatory breach....................................................................................................................................................159
3
, Opzegging, ontbindende voorwaarde, en uitdovende termijn.................................................................................160
Zijdelings vordering....................................................................................................................................................160
8) Gevolgen van overmacht en imprevisie.............................................................................................161
Gevolgen van overmacht...........................................................................................................................................161
Opschorting bij tijdelijke overmacht.....................................................................................................................161
beëindiging of uitdoving bij definitieve overmacht..............................................................................................162
Aanvullende verplichtingen in geval van overmacht............................................................................................163
Contractuele invulling van de risicoleer................................................................................................................163
Gevolgen van de imprevisieleer.................................................................................................................................163
9) Andere gronden die een einde maken aan de OVK of VB..................................................................164
Wederzijdse op minnelijke beëindiging.....................................................................................................................164
Opzegging/ la reséiliation..........................................................................................................................................164
Uforacursus...............................................................................................................................168
Deel II. Verbintenis uit aansprakelijkheid voor onrechtmatige of rechtmatige daad.............................168
Foutaansprakelijkheid................................................................................................................................................169
Deel III. Rechtmatig vertrouwen als autonome bron van verbintenissen..............................................170
Deel IV. Eenzijdige belofte of wilsuiting.................................................................................................171
Deel V. onverschuldigde betaling..........................................................................................................172
Deel VI. Ongerechtvaardigde verrijking = verrijking zonder oorzaak = actio rem inverso......................174
Deel VII. Zaakwaarneming.....................................................................................................................175
Deel VII. Rechtsregels verbonden aan verbintenissen...........................................................................176
Pluraliteit van de Schuldenaar...................................................................................................................................176
Pluraliteit van voorwerpen........................................................................................................................................181
Overdracht van verbintenissen en delegatie.............................................................................................................182
Uitdoving van de verbintenis of van de rechtsvordering..........................................................................................187
Betaling......................................................................................................................................................................187
Schuldvergelijking/compensatie/setoff.....................................................................................................................192
10) Extra info.........................................................................................................................................195
Algemeen contractenrecht........................................................................................................................................195
3 theorieën die in verband gebracht kunnen worden gebracht met 3den werking.................................................195
Waar vind je de rechtsgevolgen/inhoud van een CTT?.............................................................................................196
CTT sui generis:..........................................................................................................................................................196
Novatie/schuldvernieuwing.......................................................................................................................................196
Schuldvermenging of confusie...................................................................................................................................197
Schuldkwijtschelding..................................................................................................................................................197
Afstand van recht.......................................................................................................................................................197
Bewijs.........................................................................................................................................................................197
Vragen voor examen..................................................................................................................................................200
Verjaring.....................................................................................................................................................................201
EXAMEN................................................................................................................................................203
11) rechtsadagia....................................................................................................................................204
4
