Persoon, gezin en recht - volledig (16/20 eerste zit)

Inhoud
Deel 1. Inleiding..................................................................................................... 4
§1. Maatschappelijke en technologische ontwikkelingen.....................................4
§2. Juridische relevantie.................................................................................... 12
§3. Juridische benadering van ouderschap: van geïntegreerde naar
gedesintegreerde benadering........................................................................... 13
Wat is ouderschap?........................................................................................ 13
Evolutie van de benadering ouderschap........................................................14
Stand van zaken van in België: hoever is juridische benadering
gedesintegreerd?........................................................................................... 15
Quid in Europa? Europese rechtsstelsels: geïntegreerde of gedesintegreerd?
....................................................................................................................... 15
Verhouding juridisch ouderschap – ouderlijk gezag:.......................................17
§4. Het belang van het kind als eerste overweging...........................................22
Evolutie.......................................................................................................... 22
Wat is het belang van het kind?.....................................................................22
Deel 2. Juridisch ouderschap................................................................................ 25
§1. Noodzaak wetgevende hervorming.............................................................26
§2. Wetsvoorstellen (zittingsperiode 56)...........................................................30
§3. Rol van belang van kind bij vaststelling afstammingsband.........................31
3.1. vordering door (biologische) vader.........................................................32
3.2. vordering door moeder........................................................................... 33
Addendum......................................................................................................... 39
Nieuwe wetgeving naamrecht........................................................................39
Schadevergoeding na succesvolle betwisting vaderschap?...........................43
Deel 3. Medisch begeleide voortplanting: kinderen en wensouders, donoren,
draagmoeders...................................................................................................... 45
Inleiding............................................................................................................. 45
§1. Toegang tot en voorwaarden voor medisch begeleide voortplanting...........47
1. Toegelaten technieken............................................................................... 48
2. Leeftijdsvoorwaarden................................................................................. 49
3. Relatiestatus wensouder(s)........................................................................50
4. Post mortem inseminatie en implantatie...................................................53
5. Voorwaarden procedure............................................................................. 54
6. Voorwaarden medische aspecten...............................................................56
§2. Juridisch ouderschap na MBV.......................................................................58
Afstammingswet 31 maart 1987: art. 318 § 4 oud BW...................................59


1

, MBV-wet 2007: art. 27 en 56..........................................................................60
§3. Anonimiteit donoren en recht op kennis van afstammingsinformatie
(gastcollege)..................................................................................................... 67
1. Het gebruik van donormateriaal leidt tot complexe vragen.......................67
2. Toenemende maatschappelijke aandacht..................................................69
3. Anoniem donorschap in België...................................................................70
4. Recht op afstammingsinformatie: een grondrecht.....................................73
5. Recht op afstammingsinformatie: rechtsvergelijking.................................76
6. Alle wegen leiden naar de aanpassing van de wet.....................................76
7. Kaderen in een ruimer geheel....................................................................85
§4. Draagmoederschap..................................................................................... 88
Inleiding......................................................................................................... 88
1. Draagmoederschap vandaag: wat, wie, waarom en hoe?..........................88
2. Ethische toelaatbaarheid............................................................................91
3. Rechtsonzekerheid..................................................................................... 93
4. Rechtsvergelijking.................................................................................... 101
5. Naar een wettelijke regeling?...................................................................104
Deel 4. Trans personen en ouderschap...............................................................108
1. Trans personen in België: gegevens uit rijksregister en ervaringen............108
Gegevens uit rijksregister............................................................................ 108
Leven als transgender persoon in België. Tien jaar later (IGVM 2017).........110
2. Huidig wettelijk kader in België...................................................................111
3. Andere mogelijkheden dan M/V in andere landen.......................................116
Categorie “unspecified” (X) op identiteitsdocumenten................................116
Categorie divers (X) of geen geslachtsregistratie (vakje blijft blanco) in
geboorteakte................................................................................................ 117
Ontdubbeling registratie geslacht bij geboorte – registratie geslacht of
genderidentiteit in burgerlijke stand............................................................119
4. Afstamming ten aanzien van trans ouder....................................................121
Voorstel........................................................................................................ 126
5. Ervaringen kinderen: sociologisch onderzoek.............................................127
Deel 5. Adoptie................................................................................................... 128
Deel 6. Stiefoudergezinnen (Plusoudergezinnen)...............................................128
Inleiding........................................................................................................... 128
1. Rechtspositie plusouder: België...................................................................133
2. Rechtspositie plusouder: rechtsvergelijking................................................142
Vervangende benadering............................................................................. 143
Inclusieve benadering:................................................................................. 145

2

, 3. Rechtspositie plusouder: de lege ferenda...................................................147
Wetsvoorstellen............................................................................................ 148
Deel 7. Pleeggezinnen........................................................................................ 151
1. Inleiding....................................................................................................... 151
2. Organisatie pleegzorg in Vlaanderen...........................................................158
3. Burgerrechtelijk statuut pleegzorgers.........................................................159
Delegatie van rechtswege: art. 387quinquies oud BW.................................160
Conventionele delegatie: art. 387septies oud BW........................................161
Rechterlijke delegatie: art. 387octies oud BW (1/9/2017-15/3/2019)...........162
Uitoefening gedelegeerde bevoegdheden (art. 387novies oud BW)............163
Rechten ouders (art. 387undecies oud BW).................................................165
Einde delegatie............................................................................................ 165
Na einde plaatsing....................................................................................... 165
4. Aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door pleegkinderen.................166
Persoonlijke aansprakelijkheid van minderjarigen........................................166
Titularissen gezag........................................................................................ 170
5. Procesrechtelijke regels............................................................................... 180
6. Onderzoek beleving pleegkinderen en ouders met kinderen in pleegzorg. .181
Deel 8. Intentionele meeroudergezinnen............................................................186
1. Inleiding & Situering.................................................................................... 186
2. Juridische positie intentionele meeroudergezinnen: België.........................188
3. Twee-ouderlimiet onder druk: meeroudergezag en meerouderschap.........191
4. Ontwikkeling en welbevinden van kinderen in nieuwe gezinsvormen.........197
Deel 9. Kind en ouders na (echt)scheiding.........................................................200
Inleiding........................................................................................................... 200
I. Geschillen over ouderlijk gezag, verblijf, contact en de procespositie van het
minderjarige kind............................................................................................ 201
1. Proces(on)bekwaamheid minderjarigen...................................................201
2. Hoorrecht van minderjarige kinderen bij de familierechtbank..................204
Overeenkomsten tussen ouders...................................................................214
II. Nieuwe benadering scheidingsconflicten en Kindvriendelijke justitie: het
consensusmodel en het pilootproject vertrouwenspersoon in de Gentse
familierechtbank (gastcollege)........................................................................215
Achtergrond project: Cochem model en invoering van dit model in de
familierechtbank Gent.................................................................................. 215
Wettelijk kader horen kinderen....................................................................218
Pilootproject vertrouwenspersoon................................................................220
Nieuwe wet hoorrecht vs pilootproject vertrouwenspersoon........................222


3

, Rechtsvergelijking........................................................................................ 224


Persoon, kind & recht

Deel 1. Inleiding
Documentatie :
 EHRM 3 december 2009, Zaunegger/Duitsland
 F. Swennen, “Wat is ouderschap”, TPR 2016, 11-95.
 Kind en ouders in de 21ste eeuw. Rapport van de Staatscommissie Herijking
Ouderschap, Den Haag, 2016, 637 p.
 Kabinetsreactie op de aanbevelingen van de Staatscommissie Herijking
Ouderschap, 2019.
 VN Comité voor de rechten van het kind, Algemeen Commentaar nr. 14 (2013)
over het recht van het kind zijn belangen als de eerste overweging te laten
zijn (art. 3, eerste lid)
 Gezinsenquête 2021 – drie delen
 Kind bij paar en bij alleenstaande ouders. Rapport Statistiek Vlaanderen,
2021/7
Kind en ouders.
De familierechtelijke vormgeving en gevolgen van ouder-kindrelatie in
diverse gezinsvormen

§1. Maatschappelijke en technologische ontwikkelingen

De maatschappelijke en technologische ontwikkelingen hebben geleid
tot nieuwe mogelijkheden voor gezinsvorming en veranderende
gezinssamenstellingen
Lang was het antwoord op de vraag wie zijn de ouders ? Een moeder en vader,
gehuwd koppel die “het gedaan hebben”, een natuurlijke voortplanting tijdens
het huwelijk (niet voor).
 Juridische ouderschap = biologische = sociale (opvoeding)
! Er waren ook andere situaties maar werden niet erkend door het familierecht
Vanaf de jaren 70 tot vandaag: evolutie
Diversiteit op vlak van gezinsvormen waarin kinderen opgroeien
 Gehuwd of ongehuwd paar
 Alleenstaande ouder
 Samengesteld gezin met stiefouder
 “Regenbooggezin”
o Verwijst naar alle situaties waar het niet om een heterokoppel gaat.
 Meeroudergezinnen
 Gezin met transgender ouder

4

,  Pleeggezin
 Adoptie
 …
Achtergrond van deze veranderingen:
Vanaf jaren 1970: gewijzigde dynamiek (vroeger : eerst huwelijk dan kind) inzake
vormen en ontbinden van partnerrelaties en gezinnen gaat gepaard met
veranderingen in individuele levensloop van betrokken kinderen en jongeren.
1. Niet per se huwelijk en dan pas een kind
2. Scheiden gebeurt vaker (zelfs met een kind)
B.v.d.: Uitstel of afstel van huwelijk: meer kinderen bij ongehuwd paar.
B.v.d.: Vaker uit elkaar gaan van paren met inwonende kinderen: meer kinderen
bij alleenstaande ouder of bij nieuw samengestelde gezinnen
Een paar cijfers …
Kinderen en jongeren 0-24 jaar in Vlaanderen:

2000 2020

Bij gehuwd paar 76% 57%

Bij ongehuwd 5% 20%
paar
Bij alleenstaande 11% 16%
ouder
Eigen huishouden 5,6% 4%

Overige 2,4% 3%



In 2019: 34.000 kinderen en jongeren (0-24 jaar in Vlaanderen) maakten
een verandering mee van kind bij een paar naar kind bij een
alleenstaande ouder.
 Bij 29.143 kinderen: doordat het paar uit elkaar ging
o Jaarlijks hebben 30.000 kinderen in Vlaanderen te maken met
scheiding
 Gemiddelde leeftijd kinderen: 10,6 jaar
In 2019: 21.000 kinderen en jongeren (0-24 jaar in Vlaanderen) maakten
een verandering mee van kind bij een alleenstaande ouder naar kind bij
een paar
 Bij 3/4: doordat de alleenstaande ouder ongehuwd ging samenwonen met
een partner
 Bij 1/4: doordat de alleenstaande ouder gehuwd ging samenwonen met
een partner
 Gemiddelde leeftijd kinderen: 10,5 jaar


5

,6

,Gezinsenquête
De enquête van 2021 brengt de gezinnen in Vlaanderen in beeld.
Gezinnen in Vlaanderen (2021) – meerderjarigen met min. 1 kind < 25 jaar
(Vlaams Gewest)
Verschillende delen van die enquête :
- De samenstelling van het gezin
- Partnerrelaties in gezinnen
- Samenwerken met de (ex-)partner in de opvoeding
Resultaten:




 Mannen vaker in relatie




7

,Wat zegt dit?
- 4 op 10 mannen (38,5%) en vrouwen (44,0%) rapporteert een
samenwoonrelatiebreuk
- 45,3% die ooit een relatiebreuk doormaakten, geven aan één ex-partner te
hebben die de andere ouder is van minstens één kind en 5,2% vermeldden
twee ex-partners waarmee er kinderen zijn
Die vele breuken zijn vaak gepaard met nieuwe relaties …


64,8 % is een intact gezin (geen scheiding meegemaakt)
22,2 % alleenstaande ouder
13 % is samengesteld gezin
• 53,8% van de samengestelde gezinnen is een ‘eenvoudig’ samengesteld
gezin (zie figuur 7) waar een van de partner een kind heeft van een oudere
relatie
• De overige zijn ‘complex’ (zie figuur 7)




Quid van de relatie tussen de ex-partners ?

8

, - Een kwart van de ouders heeft positieve gevoelens t.a.v. de ex-partner, de
helft is neutraal en bijna een kwart heeft negatieve gevoelens (!)
- Vier op tien gescheiden ouders geeft aan zelden of nooit contact te hebben
met de ex-partner (!)
- Hoe positiever de gevoelens voor de ex-partner en hoe frequenter het
contact met de ex-partner, hoe positiever de coparentingrelatie wordt
beoordeeld (of omgekeerd).




Pleeggezinnen




Diversiteit op vlak van gezinsvormen waarin kinderen opgroeien
o 2022: 7.165 pleeggezinnen in Vlaanderen; 9.176 pleegkinderen,
pleegjongeren en pleeggasten
o Vgl. 2016: 4.717 pleeggezinnen – 6.024 pleegkinderen, pleegjongeren en
pleeggasten
Diversiteit op vlak van gezinscontext (skip)
o 31,8% van kinderen geboren in 2022 heeft moeder die bij haar geboorte
niet de Belgische nationaliteit had.
o 30,7% van kinderen geboren in 2022: Nederlands is niet taal die kind met
moeder spreekt. Frans is de meest gesproken andere taal (6,6%), gevolgd
door Arabisch (4,4 %) en Turks (2,2 %).
o 11% van kinderen en jongeren van 0 tot 24 heeft niet de Belgische
nationaliteit.

9

, o 39,5% van minderjarigen heeft andere herkomst. Bij jonge kinderen
ligt het aandeel hoger.




10