Filosofie (inleiding)
Inhoudsopgave
College 1/Hoofdstuk 1 .................................................................................................................................... 11
Video 1 ........................................................................................................................................................... 11
Wat is filosofie? .................................................................................................................... 11
Centrale stelling.................................................................................................................... 11
Waarom is begrijpen (en begrip) zo fijn? ............................................................................. 11
iets niet begrijpen = onzekerheid......................................................................................... 12
Wat gebeurd er als je iets WEL begrijpt? ............................................................................. 12
‘Filosofie streeft naar een inzicht dat de totaliteit der dingen betreft’ ............................... 12
Drie klassieke filosofen Socrates, Plato en Aristoteles .................................................... 12
Thales van Milete ............................................................................................................. 13
Anaximenes ...................................................................................................................... 13
Anaximander .................................................................................................................... 13
Herakleitos ....................................................................................................................... 13
“Filosofie houdt zich met allesomvattende bezig” .............................................................. 13
Harry Mulisch (1926-2010)............................................................................................... 13
Waarom vinden we Mulisch’ beeld aantrekkelijk? .............................................................. 13
Drie veronderstellingen + eronder klopt dit/kanttekeningen? ........................................... 14
Helaas… dit is een ontspoorde vorm van begrip ................................................................. 14
Filosofie als inzicht in de totaliteit der dingen ..................................................................... 14
Waarom is begrijpen zo fijn?................................................................................................ 14
Het gevoel van begrip heeft een stuwende functie ......................................................... 14
Je hebt ook illusies van begrip als je namen voor dingen gaat genereren. ......................... 14
Zekerheid en zekerheid uitstralen ....................................................................................... 15
Twijfel zaaien en samenzweringstheorieën ......................................................................... 15
Publiek twijfel zaaien............................................................................................................ 15
Begrip en wederzijds begrip ................................................................................................. 16
Illusies van begrip in de filosofie .......................................................................................... 16
René Descartes als slachtoffer van een begripsillusie ......................................................... 16
Onwetend over onze onwetendheid (= Het Kruger-Dunning Effect). ................................. 17
Video 2 ........................................................................................................................................................... 17
Alternatief: geeft wetenschap allesomvattende verklaringen? (Samenvatting tot nu toe) 17
Van wetenschap naar sciëntisme ......................................................................................... 17
1
, Feiten en waarden zijn totaal verschillende dingen ............................................................ 18
Twee verklaringen voor onze dieptezucht: essentialistisch denken en agentief denken ... 18
Onderliggende essenties zoeken: drie kenmerken .............................................................. 18
Essentialistisch denken (vervolg) ......................................................................................... 19
Grenzen aan essentialistisch denken ................................................................................... 19
Agentief denken ................................................................................................................... 20
De adaptieve functie van agentief denken: andere personen begrijpen ............................ 20
Agentief denken: misplaatste toepassingen ........................................................................ 20
Samenvatting........................................................................................................................ 21
Essentialisme en vooroordelen ............................................................................................ 21
Problemen rond het woord ‘wereld’ in de wereld als dusdanig begrijpen’ ........................ 21
‘De wereld bestaat’ is een triviale uitspraak ........................................................................ 21
Conclusie: Ludwig Wittgenstein over allesomvattende verklaringen ................................. 22
Ludwig Wittgenstein over ‘allesomvattende verklaringen’ ................................................. 22
Wittgenstein’s argument, gereconstrueerd door Thomas Nagel ........................................ 22
College/Hoofdstuk 2 ...................................................................................................................................... 22
Wat voorafging… .................................................................................................................. 23
Filosofie als onderzoek naar samenhang binnen en tussen wereldbeelden ....................... 23
Vorig college…. ..................................................................................................................... 23
Wat leer je in dit hoofdstuk? ................................................................................................ 23
Het Manifeste Wereldbeeld (MW) ...................................................................................... 24
Het manifeste beeld is een gedeeld beeld van de wereld ................................................... 24
Is het Manifeste Wereldbeeld als een ‘landkaart’ ............................................................... 25
‘De wereld zoals we hem aantreffen’ vs. ‘de werkelijkheid’ ............................................... 25
‘Wereld’ vs. ‘werkelijkheid’ .................................................................................................. 25
‘We bestuderen de werkelijkheid zoals ze écht is’ .............................................................. 25
Nogmaals essentialistisch denken........................................................................................ 26
Belangrijkste eerste inzicht .................................................................................................. 26
Drie topologieën van het manifeste beeld .......................................................................... 26
Een vergelijking .................................................................................................................... 27
Wat zijn concepten? ............................................................................................................. 27
Filosofische vragen over het manifeste wereldbeeld .......................................................... 27
‘Centrale opvattingen’ in het manifeste wereldbeeld’: voorbeelden ................................. 27
Drie topologieën van het manifeste wereldbeeld ............................................................... 28
Hier maak je kennis met filosofen ........................................................................................ 28
2
, W.V.Quine: wereldbeelden als weefsel van overtuigingen ................................................. 28
Voorbeelden van centrale denkwetten (Quines 1908-2000) .............................................. 29
Quine’s netwerkmodel ......................................................................................................... 29
W.V. Quine voegt hier ook een vorm van fysicalisme aan toe: ....................................... 29
Maar er zijn ook grenzen aan naturalisme....................................................................... 30
Waarom een glansrol voor fysica? ................................................................................... 30
‘Supervenience’ ................................................................................................................ 30
Het WB en het MB................................................................................................................ 31
College 3 Vervolg H2 ...................................................................................................................................... 31
Tweede model: Wittgenstein’s raamwerk model ................................................................ 31
Wittgenstein, ‘On Certainty’ ................................................................................................ 32
Eén citaatje uit Wittgenstein ................................................................................................ 32
Wittenstein: voorgrond/achtergrond .................................................................................. 32
Kenmerken van de ‘zekerheden die we nooit betwijfelen’ ................................................. 32
Toepassing: zinvolle discussies vereisen altijd een gedeelde achtergrond ......................... 33
Wittgenstein: Wetenschappelijke kennis is preciezer dan het manifeste wereldbeeld ..... 33
Warmte/koude en temperatuur .......................................................................................... 33
Wat zegt Wittgensteins model over het WB? ...................................................................... 34
Drie topologieën ................................................................................................................... 34
Derde model: sterk ingebedde opvattingen -> identificerende opvattingen (SIO’s) .......... 34
Algemene kenmerken van sterk ingebedde opvattingen (SIO’s) ........................................ 34
Excursie: Confirmation Bias (bevestigingsbias) .................................................................... 35
Sir Francis Bacon (1561-1621) in New Atlantis .................................................................... 35
De bevestigingsbias: kernpunt ............................................................................................. 35
Remedie................................................................................................................................ 36
Hoe komt de identificatie tot stand? Onze ‘Spinozistische mindset’ .................................. 36
SIO’s hebben een verbindende functie ................................................................................ 36
SIO’s en aversie voor verlies................................................................................................. 37
SIO’s en de afstemming van houdingen ............................................................................... 37
Hoe ga je kritisch om met SIO’s? Nietzsche’s inzicht ........................................................... 37
Nietzsche kijkt naar SIO’s ..................................................................................................... 38
College 4: Video 1 ........................................................................................................................................... 38
Vorig college ......................................................................................................................... 38
Samenhang verhelderen ...................................................................................................... 38
Is het Wetenschappelijke wereldbeeld structureel onvolledig? ......................................... 40
3
, Inhoud van dit college .......................................................................................................... 40
1. Wat maakt wetenschappelijke conceptualiseringen dan ‘beter’? ......................................................... 40
Wetenschappelijke concepten zijn (in ideale gevallen) projecteerbaar .............................. 40
Het wetenschappelijke beeld: Projecteerbaarheid (2) ........................................................ 41
Generaliseren is evenwel geen noodzakelijke voorwaarde om aan wetenschap te doen . 41
2) Kenmerken van manifeste concepten/conceptualiseringen ....................................................................... 42
Het Manifeste Wereldbeeld maakt gebruik van antropocentrische karakteriseringen ...... 42
Antropocentrisch: warm, koud/wetenschappelijk: temperatuur........................................ 42
Voorbeelden van antropocentrische concepten ................................................................. 42
Video 2 ........................................................................................................................................................... 43
Egocentrisch vs. allocentrisch denken ................................................................................. 43
3) Eerste voorbeeld: zelfsituering en indexicale concepten ............................................................................ 43
Niet-indexicale situeringen .................................................................................................. 44
Indexicale situering in de tijd ............................................................................................... 44
Tijdig op de afspraak zijn: indexicale en descriptieve informatie met elkaar verbinden .... 44
Wetenschap werkt met allocentrische conceptualiseringen… ............................................ 44
Hermeen de ‘weten waar je bent’-puzzel ............................................................................ 45
Zelf-situering en locaties ...................................................................................................... 45
4) Tweede voorbeeld: recognitionele concepten – iemand herkennen .......................................................... 45
5) Derde voorbeeld: fenomenale concepten: pijn (en andere ervaringen) ..................................................... 46
Tandpijn! .............................................................................................................................. 46
Conclusie: het manifeste beeld bevat niet-reduceerbare antropocentrische concepten .. 46
MB vs. WB ............................................................................................................................ 46
College 5 ........................................................................................................................................................ 47
6) Spanning tussen WB en MB? ...................................................................................................................... 47
Wat is determinisme? .......................................................................................................... 47
Wat is ‘vrij zijn’? ................................................................................................................... 47
We kiezen, verkiezen iets boven iets anders, …................................................................... 48
Determinisme en toeval: zelfde effect? ............................................................................... 48
Compatibilisme vs. incompatibilisme (toegepast op determinisme) .................................. 48
7) We bekijken het probleem vanuit Wittgensteins raamwerk-model (zie hoofdstuk I) .... 48
Wittgensteins raamwerk-model .......................................................................................... 49
Soms zeggen we dat iemand niet heeft gekozen................................................................. 49
4
Inhoudsopgave
College 1/Hoofdstuk 1 .................................................................................................................................... 11
Video 1 ........................................................................................................................................................... 11
Wat is filosofie? .................................................................................................................... 11
Centrale stelling.................................................................................................................... 11
Waarom is begrijpen (en begrip) zo fijn? ............................................................................. 11
iets niet begrijpen = onzekerheid......................................................................................... 12
Wat gebeurd er als je iets WEL begrijpt? ............................................................................. 12
‘Filosofie streeft naar een inzicht dat de totaliteit der dingen betreft’ ............................... 12
Drie klassieke filosofen Socrates, Plato en Aristoteles .................................................... 12
Thales van Milete ............................................................................................................. 13
Anaximenes ...................................................................................................................... 13
Anaximander .................................................................................................................... 13
Herakleitos ....................................................................................................................... 13
“Filosofie houdt zich met allesomvattende bezig” .............................................................. 13
Harry Mulisch (1926-2010)............................................................................................... 13
Waarom vinden we Mulisch’ beeld aantrekkelijk? .............................................................. 13
Drie veronderstellingen + eronder klopt dit/kanttekeningen? ........................................... 14
Helaas… dit is een ontspoorde vorm van begrip ................................................................. 14
Filosofie als inzicht in de totaliteit der dingen ..................................................................... 14
Waarom is begrijpen zo fijn?................................................................................................ 14
Het gevoel van begrip heeft een stuwende functie ......................................................... 14
Je hebt ook illusies van begrip als je namen voor dingen gaat genereren. ......................... 14
Zekerheid en zekerheid uitstralen ....................................................................................... 15
Twijfel zaaien en samenzweringstheorieën ......................................................................... 15
Publiek twijfel zaaien............................................................................................................ 15
Begrip en wederzijds begrip ................................................................................................. 16
Illusies van begrip in de filosofie .......................................................................................... 16
René Descartes als slachtoffer van een begripsillusie ......................................................... 16
Onwetend over onze onwetendheid (= Het Kruger-Dunning Effect). ................................. 17
Video 2 ........................................................................................................................................................... 17
Alternatief: geeft wetenschap allesomvattende verklaringen? (Samenvatting tot nu toe) 17
Van wetenschap naar sciëntisme ......................................................................................... 17
1
, Feiten en waarden zijn totaal verschillende dingen ............................................................ 18
Twee verklaringen voor onze dieptezucht: essentialistisch denken en agentief denken ... 18
Onderliggende essenties zoeken: drie kenmerken .............................................................. 18
Essentialistisch denken (vervolg) ......................................................................................... 19
Grenzen aan essentialistisch denken ................................................................................... 19
Agentief denken ................................................................................................................... 20
De adaptieve functie van agentief denken: andere personen begrijpen ............................ 20
Agentief denken: misplaatste toepassingen ........................................................................ 20
Samenvatting........................................................................................................................ 21
Essentialisme en vooroordelen ............................................................................................ 21
Problemen rond het woord ‘wereld’ in de wereld als dusdanig begrijpen’ ........................ 21
‘De wereld bestaat’ is een triviale uitspraak ........................................................................ 21
Conclusie: Ludwig Wittgenstein over allesomvattende verklaringen ................................. 22
Ludwig Wittgenstein over ‘allesomvattende verklaringen’ ................................................. 22
Wittgenstein’s argument, gereconstrueerd door Thomas Nagel ........................................ 22
College/Hoofdstuk 2 ...................................................................................................................................... 22
Wat voorafging… .................................................................................................................. 23
Filosofie als onderzoek naar samenhang binnen en tussen wereldbeelden ....................... 23
Vorig college…. ..................................................................................................................... 23
Wat leer je in dit hoofdstuk? ................................................................................................ 23
Het Manifeste Wereldbeeld (MW) ...................................................................................... 24
Het manifeste beeld is een gedeeld beeld van de wereld ................................................... 24
Is het Manifeste Wereldbeeld als een ‘landkaart’ ............................................................... 25
‘De wereld zoals we hem aantreffen’ vs. ‘de werkelijkheid’ ............................................... 25
‘Wereld’ vs. ‘werkelijkheid’ .................................................................................................. 25
‘We bestuderen de werkelijkheid zoals ze écht is’ .............................................................. 25
Nogmaals essentialistisch denken........................................................................................ 26
Belangrijkste eerste inzicht .................................................................................................. 26
Drie topologieën van het manifeste beeld .......................................................................... 26
Een vergelijking .................................................................................................................... 27
Wat zijn concepten? ............................................................................................................. 27
Filosofische vragen over het manifeste wereldbeeld .......................................................... 27
‘Centrale opvattingen’ in het manifeste wereldbeeld’: voorbeelden ................................. 27
Drie topologieën van het manifeste wereldbeeld ............................................................... 28
Hier maak je kennis met filosofen ........................................................................................ 28
2
, W.V.Quine: wereldbeelden als weefsel van overtuigingen ................................................. 28
Voorbeelden van centrale denkwetten (Quines 1908-2000) .............................................. 29
Quine’s netwerkmodel ......................................................................................................... 29
W.V. Quine voegt hier ook een vorm van fysicalisme aan toe: ....................................... 29
Maar er zijn ook grenzen aan naturalisme....................................................................... 30
Waarom een glansrol voor fysica? ................................................................................... 30
‘Supervenience’ ................................................................................................................ 30
Het WB en het MB................................................................................................................ 31
College 3 Vervolg H2 ...................................................................................................................................... 31
Tweede model: Wittgenstein’s raamwerk model ................................................................ 31
Wittgenstein, ‘On Certainty’ ................................................................................................ 32
Eén citaatje uit Wittgenstein ................................................................................................ 32
Wittenstein: voorgrond/achtergrond .................................................................................. 32
Kenmerken van de ‘zekerheden die we nooit betwijfelen’ ................................................. 32
Toepassing: zinvolle discussies vereisen altijd een gedeelde achtergrond ......................... 33
Wittgenstein: Wetenschappelijke kennis is preciezer dan het manifeste wereldbeeld ..... 33
Warmte/koude en temperatuur .......................................................................................... 33
Wat zegt Wittgensteins model over het WB? ...................................................................... 34
Drie topologieën ................................................................................................................... 34
Derde model: sterk ingebedde opvattingen -> identificerende opvattingen (SIO’s) .......... 34
Algemene kenmerken van sterk ingebedde opvattingen (SIO’s) ........................................ 34
Excursie: Confirmation Bias (bevestigingsbias) .................................................................... 35
Sir Francis Bacon (1561-1621) in New Atlantis .................................................................... 35
De bevestigingsbias: kernpunt ............................................................................................. 35
Remedie................................................................................................................................ 36
Hoe komt de identificatie tot stand? Onze ‘Spinozistische mindset’ .................................. 36
SIO’s hebben een verbindende functie ................................................................................ 36
SIO’s en aversie voor verlies................................................................................................. 37
SIO’s en de afstemming van houdingen ............................................................................... 37
Hoe ga je kritisch om met SIO’s? Nietzsche’s inzicht ........................................................... 37
Nietzsche kijkt naar SIO’s ..................................................................................................... 38
College 4: Video 1 ........................................................................................................................................... 38
Vorig college ......................................................................................................................... 38
Samenhang verhelderen ...................................................................................................... 38
Is het Wetenschappelijke wereldbeeld structureel onvolledig? ......................................... 40
3
, Inhoud van dit college .......................................................................................................... 40
1. Wat maakt wetenschappelijke conceptualiseringen dan ‘beter’? ......................................................... 40
Wetenschappelijke concepten zijn (in ideale gevallen) projecteerbaar .............................. 40
Het wetenschappelijke beeld: Projecteerbaarheid (2) ........................................................ 41
Generaliseren is evenwel geen noodzakelijke voorwaarde om aan wetenschap te doen . 41
2) Kenmerken van manifeste concepten/conceptualiseringen ....................................................................... 42
Het Manifeste Wereldbeeld maakt gebruik van antropocentrische karakteriseringen ...... 42
Antropocentrisch: warm, koud/wetenschappelijk: temperatuur........................................ 42
Voorbeelden van antropocentrische concepten ................................................................. 42
Video 2 ........................................................................................................................................................... 43
Egocentrisch vs. allocentrisch denken ................................................................................. 43
3) Eerste voorbeeld: zelfsituering en indexicale concepten ............................................................................ 43
Niet-indexicale situeringen .................................................................................................. 44
Indexicale situering in de tijd ............................................................................................... 44
Tijdig op de afspraak zijn: indexicale en descriptieve informatie met elkaar verbinden .... 44
Wetenschap werkt met allocentrische conceptualiseringen… ............................................ 44
Hermeen de ‘weten waar je bent’-puzzel ............................................................................ 45
Zelf-situering en locaties ...................................................................................................... 45
4) Tweede voorbeeld: recognitionele concepten – iemand herkennen .......................................................... 45
5) Derde voorbeeld: fenomenale concepten: pijn (en andere ervaringen) ..................................................... 46
Tandpijn! .............................................................................................................................. 46
Conclusie: het manifeste beeld bevat niet-reduceerbare antropocentrische concepten .. 46
MB vs. WB ............................................................................................................................ 46
College 5 ........................................................................................................................................................ 47
6) Spanning tussen WB en MB? ...................................................................................................................... 47
Wat is determinisme? .......................................................................................................... 47
Wat is ‘vrij zijn’? ................................................................................................................... 47
We kiezen, verkiezen iets boven iets anders, …................................................................... 48
Determinisme en toeval: zelfde effect? ............................................................................... 48
Compatibilisme vs. incompatibilisme (toegepast op determinisme) .................................. 48
7) We bekijken het probleem vanuit Wittgensteins raamwerk-model (zie hoofdstuk I) .... 48
Wittgensteins raamwerk-model .......................................................................................... 49
Soms zeggen we dat iemand niet heeft gekozen................................................................. 49
4
