ETHIEK VAN RELATIES, SEKSUALITEIT EN GEZIN
Praktische informatie:
o Evaluatie: mondeling examen telt voor 80% van de punten, opdrachten tellen mee voor 20%
van de punten
• Het mondeling examen is open boek, eigen voorbeelden kunnen geven
• De opdrachten dienen minstens 5 dagen voor het mondeling examen worden ingediend
INTRODUCTIE
o Ethiek als zoekproces: “ethici tasten de grenzen af van het absolute goed en van het absolute
kwaad, zo goed en zo kwaad als het kan”
• We moeten voortdurend handelen, dus we moeten ook voortdurend nadenken over wat
goed en slecht handelen is
o Morele zekerheid? Nauwelijks te geven/garanderen, tenzij binnen bepaalde visies
o Ethiek en grenzen: boven- en ondergrens
• Voorbeelden van de ondergrens: doden, verkrachting, misbruik van kinderen
• Voorbeelden van de bovengrens: de authenciteit van de ander respecteren, eerlijkheid,
betrokkenheid
• Altijd invloed van context en intentie, altijd mogelijkheid tot discussie
• Bestaat er zoiets als een bovengrens?
o Empirie verschilt van (normatieve) ethiek
• Het verschil tussen feit en norm: bv. we stellen vast dat er meer echtscheidingen
plaatsvinden (empirie), wilt dit zeggen dat echtscheidingen goed zijn? (ethiek) à
probleem: mensen leiden normen af uit empirie
• Het is niet omdat veel mensen een bepaalde visie delen (publieke opinie), dat deze
visie automatisch ethisch correct is
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 1
,ETHIEK VAN RELATIES, SEKSUALITEIT EN GEZIN.................................................................................... 1
INTRODUCTIE ..................................................................................................................................................... 1
HOOFDSTUK 1 ALGEMENE INLEIDING IN ETHISCH DENKEN ............................................................... 5
1.1 TOEGEPASTE, FUNDAMENTELE EN META-ETHIEK ........................................................................................................................ 5
1.1.1 Wereldbeeld, mensvisie en ethiek.............................................................................................................................................................. 5
1. Wereldbeeld en ethiek ..................................................................................................................................................................................... 5
2. Invloed van levensbeschouwing op de motivatie en betekenis van het handelen............................................................................... 5
3. Invloed van levensbeschouwing op het uiterlijk zichtbare handelen ..................................................................................................... 5
1.1.2 Vier ethische methodes ................................................................................................................................................................................. 6
1. Plichtsethiek ........................................................................................................................................................................................................ 6
Voorbeelden van plichtsethiek ....................................................................................................................................................................... 7
2. Consequentialisme en utilitarisme ................................................................................................................................................................. 7
Voorbeelden van consequentionalisme en utilitarisme ............................................................................................................................ 7
3. Deugdethiek ........................................................................................................................................................................................................ 7
Voorbeelden van deugdethiek........................................................................................................................................................................ 8
4. Zorgethiek ........................................................................................................................................................................................................... 8
5. Personalisme ....................................................................................................................................................................................................... 9
Voorbeelden van personalisme ...................................................................................................................................................................... 9
1.2 CENTRALE IDEEËN OVER SEKSUELE ETHIEK.................................................................................................................................. 9
HOOFDSTUK 2 RECHTVAARDIGE EN ZINVOLLE RELATIE- EN SEKSUALITEITSBELEVING ......... 11
2.1 HET ETHISCH MODEL VAN ILSE CORNU à TEKST 1 .................................................................................................................11
2.1.1 Ethisch zinmodel in vier delen.................................................................................................................................................................. 11
2.1.2 Personalisme als bron ................................................................................................................................................................................. 11
1. De integrale persoon ...................................................................................................................................................................................... 11
2. Acht wezenskenmerken van de mens (integraal en adequaat begrepen) ........................................................................................... 11
3. Bemin je naaste als jezelf ................................................................................................................................................................................ 13
2.1.3 Liefde is een sleutelwoord.......................................................................................................................................................................... 13
2.1.4 Goed gezind .................................................................................................................................................................................................. 13
2.1.5 Toepassing: seksuele gezindheidsnormen ............................................................................................................................................. 14
1. Minimale seksuele grondhoudingen ............................................................................................................................................................. 14
1. Toestemming ............................................................................................................................................................................................... 15
2. Vrijwilligheid ................................................................................................................................................................................................. 15
3. Gelijkwaardigheid........................................................................................................................................................................................ 15
4. Leeftijds- en ontwikkelingsgepast gedrag .............................................................................................................................................. 15
5. Contextgepast gedrag ................................................................................................................................................................................ 15
6. Zelfrespect ................................................................................................................................................................................................... 15
2. Quality time ...................................................................................................................................................................................................... 16
1. Waarachtigheid ........................................................................................................................................................................................... 16
2. Trouw............................................................................................................................................................................................................ 17
3. De regel van drie ............................................................................................................................................................................................. 18
1. Erotiek ........................................................................................................................................................................................................... 18
2. Vriendschap .................................................................................................................................................................................................. 18
3. Onvoorwaardelijke inzet .......................................................................................................................................................................... 19
2.2 HANDELEN: KIEZEN EN CONCREET BESLISSEN .................................................................................................................................19
2.2.1 Hoe komen we ethisch juiste handelingen op het spoor? ................................................................................................................ 19
2.2.2 Concrete handelingsnormen ..................................................................................................................................................................... 19
2.2.3 Het ethisch juiste: meer dan het efficiënte ........................................................................................................................................... 20
2.3 HET ETHISCH MODEL VAN MARGERET FARLEY à TEKST 2 ......................................................................................................20
2.3.1 Framework for a sexual ethic: just sex – M. Farley ........................................................................................................................... 20
1. Justice - rechtvaardigheid ............................................................................................................................................................................... 20
The concrete reality of persons .................................................................................................................................................................. 21
Obligating features of personhood ............................................................................................................................................................. 21
2. Norms for just sex .......................................................................................................................................................................................... 22
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 2
, 1. Do no unjust harm – geen ongerechtvaardige schade toebrengen (betrekking tot autonomie) ............................................ 22
2. Free consent – vrije toestemming, geen dwang (betrekking tot autonomie) .............................................................................. 22
3. Mutuality – wederkerigheid (betrekking tot relationaliteit)............................................................................................................. 22
4. Equality – gelijkwaardigheid (betrekking tot relationaliteit) ............................................................................................................. 23
5. Commitment – engagement (betrekking tot relationaliteit)............................................................................................................ 23
6. Fruitfulness – vruchtbaarheid (betrekking tot relationaliteit) .......................................................................................................... 23
7. Social justice (betrekking tot relationaliteit en autonomie) ............................................................................................................. 24
2.4 SECULIERE EN KATHOLIEKE VERTOGEN OVER LIEFDESRELATIES......................................................................................................24
2.4.1 Liefde als werkwoord: een verkenning naar seculiere en katholieke vertogen over liefdesrelaties à TEKST 3 ............ 24
2.5 HET LIEF EN LEED VAN LGBT-MOSLIMS à TEKST 4 ....................................................................................................................24
HOOFDSTUK 3 HUISELIJK GEWELD EN SEKSUEEL MISBRUIK ............................................................. 25
3.1 HUISELIJK GEWELD: ETHISCHE REFLECTIES ........................................................................................................................................25
3.1.1 Omschrijving van geweld in gezinnen .................................................................................................................................................... 25
3.1.2 Morele verontwaardiging ........................................................................................................................................................................... 25
3.1.3 Huiselijk geweld belicht vanuit een ethisch model.............................................................................................................................. 26
1. Eerste zinniveau: subjectieve intentie.......................................................................................................................................................... 27
2. Tweede zinniveau: gevolgen .......................................................................................................................................................................... 28
3. Derde zinniveau: het ethisch zinvolle.......................................................................................................................................................... 28
3.1.4 Ethische opgave op sociaal niveau .......................................................................................................................................................... 29
3.1.5 Overzicht diabolisering, banalisering en ethisering ............................................................................................................................. 29
3.2 SEKSUEEL MISBRUIK EN GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG IN VERSCHILLENDE CONTEXTEN ......................................................30
3.2.1 Ongelijk spel: seksueel geweld in de kinder- en jeugdsport à TEKST 5 .................................................................................. 30
3.2.2 Ongewenste omgangsvormen in werkrelaties à TEKST 6 ........................................................................................................... 31
1. #Metoo-beweging ............................................................................................................................................................................................ 31
2. Verschuivende machts- en afhankelijkheidsrelaties ................................................................................................................................. 31
3. Individualisering en seksualisering ................................................................................................................................................................ 32
4. Gewenste intimiteiten .................................................................................................................................................................................... 32
3.2.3 Bystandership à TEKST 7 ..................................................................................................................................................................... 32
1. Welke visies verhinderen ingrijpen in geval van (seksueel) grensoverschrijdend gedrag? .............................................................. 32
2. Vijf belangrijke aspecten ................................................................................................................................................................................. 33
3. Wat kunnen bystanders doen? ..................................................................................................................................................................... 33
4. 4 D’s Role of Bystander in Preventing Sexual Harassment .................................................................................................................... 33
3.3 AANVULLENDE ELEMENTEN IN VERBAND MET SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG ......................................................33
3.3.1 Cultuur van ‘safeguarding’......................................................................................................................................................................... 34
3.3.2 Nadenken over vooronderstellingen, visies, cultuur, structuren....................................................................................................... 34
3.3.3 Safety ladder – cultures ............................................................................................................................................................................. 34
3.3.4 Pyramide van seksueel geweld ................................................................................................................................................................. 34
HOOFDSTUK 4 SEKSUALISERING EN PORNOFICATIE VAN DE SAMENLEVING ............................. 35
4.1 VERKENNING EN DISCUSSIE ...............................................................................................................................................................35
4.1.1 Illustratie: seksualisering kinderkleding .................................................................................................................................................. 35
4.2 VERDIEPING: KRITISCHE RELECTIE OVER SEKSUALISERING EN PORNOFICATIE ...............................................................................35
4.2.1 In (Y)our face – seksualisering tussen vloek en zegen – T. Claes à TEKST 8....................................................................... 35
1. Definitie, het probleem en de gevolgen...................................................................................................................................................... 35
2. Vier vormen van seksualisering (APA)........................................................................................................................................................ 36
3. Postfeministen .................................................................................................................................................................................................. 36
4. In (Y)our face .................................................................................................................................................................................................... 36
5. Ook positieve aspecten? ................................................................................................................................................................................ 37
4.2.2 Mobile porn? – K. Peterson-Iyer à TEKST 9 ................................................................................................................................... 37
Waarde 1: Respect voor menselijke vrijheid ................................................................................................................................................. 37
Waarde 2: Belichaming ....................................................................................................................................................................................... 37
Waarde 3: Wederkerigheid en relationele intimiteit................................................................................................................................... 38
Waarde 4: Gelijkwaardig aanzien - gelijkwaardigheid .................................................................................................................................. 38
Voorbij de focus op het individu – hoe handelen? ....................................................................................................................................... 38
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 3
, 4.2.3 Porno kijken is goed voor vrouwen à TEKST 10 ............................................................................................................................ 38
4.2.4 Reactie: Porno goed voor vrouwen? Het is maar hoe je het bekijkt à TEKST 11 ................................................................ 38
4.3 SAMENVATTENDE ELEMENTEN...........................................................................................................................................................39
4.4 TUSSEN ZORG EN AUTONOMIE .........................................................................................................................................................39
4.5 VOORBIJ EEN ETHISCHE BENADERING DIE ENKEL OP INDIVIDUELE KEUZES / SCHULD FOCUST ..................................................39
HOOFDSTUK 5 PROSTITUTIE ....................................................................................................................... 40
5.1 KERNIDEEËN UIT DE VERSCHILLENDE TEKSTEN ................................................................................................................................40
5.2 TEKSTEN ..............................................................................................................................................................................................40
5.2.1 Seks voor geld à TEKST 12 ................................................................................................................................................................. 40
5.2.2 Commercial Sex, Well-Being, and the Rhetoric of Choice à TEKST 13 .................................................................................. 41
5.2.3 Sex Trafficking, Rescue Narratives, and the Challenge of Solidarity à TEKST 14 ............................................................... 41
5.2.4 Christian ethics and human trafficking activism à TEKST 15 .................................................................................................... 42
5.2.5 Prostitutie als bijzondere ethische problematiek à TEKST 16 ................................................................................................... 42
5.2.6 Prostitution and trafficking in nine countries à TEKST 17 .......................................................................................................... 43
HOOFDSTUK 6 ENKELE ETHISCHE REFLECTIES OVER SEKSUALITEIT EN RELATIES IN DE
HULPVERLENING ............................................................................................................................................. 43
6.1 AANRAKING EN VISIE OP SEKSUALITEIT IN DE GGZ .......................................................................................................................43
6.1.1 Ethische reflectie over lichamelijke aanrakingen in de relatie tussen klinisch psycholoog en cliënt à TEKST 18 ........ 43
6.1.2 Ethisch advies: ethisch omgaan met cliënten in de GGZ à TEKST 19 .................................................................................... 44
6.2 SEKSUALITEIT EN OUDEREN ...............................................................................................................................................................46
6.2.1 Zorg aan zet à TEKST 20 ................................................................................................................................................................... 46
HOOFDSTUK 7 ETHISCH DENKEN OVER OUDERSCHAP ...................................................................... 48
7.1 OVER BORSTVOEDING EN SEKSUALITEIT ..........................................................................................................................................48
7.1.1 Ethiek en borstvoeding, stof tot nadenken à TEKST 21 .............................................................................................................. 48
7.2 IVAN BOSZORMENYI-NAGY ALS INSPIRATIEBRON VOOR OPVOEDING EN BEGELEIDING VAN KINDEREN EN JONGEREN ........48
7.2.1 Visie op relaties ............................................................................................................................................................................................ 48
7.2.2 Onrecht... Dat moet worden gestopt en begrepen ............................................................................................................................. 48
7.2.3 Verantwoordelijkheid en verdienste ........................................................................................................................................................ 49
7.2.4 Hoop ............................................................................................................................................................................................................... 49
7.2.5 Jongeren nabij zijn in hun context ........................................................................................................................................................... 49
7.2.6 Uitgedaagd door het contextuele denken ............................................................................................................................................. 49
VOORBEELDEXAMENVRAGEN ..................................................................................................................... 50
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 4
, HOOFDSTUK 1 ALGEMENE INLEIDING IN ETHISCH DENKEN
1.1 Toegepaste, fundamentele en meta-ethiek
Ethiek = de studie die nagaat wat het meest wenselijke handelen is
o Toegepaste ethiek = studie van casussen à uitzoeken wat in de gegeven concrete situatie met al haar
bijzonderheden de het juiste handelingsalternatief is
o Fundamentele ethiek = in de fundamentele ethiek wordt nagedacht over verschillende mogelijke
theorieën die kunnen bepalen wat het goede is in een gegeven situatie
• Denkt na over belangrijke normen en waarden
• Meer concrete invullingen van wat ‘goed’ precies is
• Uit de fundamentele ethiek wordt duidelijk dat er steeds verschillende perspectieven en
benaderingen mogelijk zijn in een concrete situatie
o Meta-ethiek = meer reflexief niveau, stelt vragen naar de betekenis en rechtvaardiging van morele
begrippen en morele oordelen
1.1.1 Wereldbeeld, mensvisie en ethiek
1. Wereldbeeld en ethiek
o Ethiek is niet louter een zaak van technische rationaliteit à afhankelijk van welke waarden we belangrijk
vinden, ethiek steunt op een mens- en wereldbeeld
o Wat goed is krijgt maar betekenis in verhouding tot een bepaald wereldbeeld
o Examen: leg uit hoe het mensbeeld samenhangt met bepaalde thema’s/ het maken van bepaalde
ethische keuzes
o Veel levensbeschouwingen zullen een eigen morele visie ontwikkelen
2. Invloed van levensbeschouwing op de motivatie en betekenis van het handelen
o Levensbeschouwing speelt een rol in de motivatie van mensen, waarom we bepaalde zaken doen
o Grote overeenstemming tussen christelijke en humanistische ethiek over wat met (niet) moet doen
o In veel levensbeschouwingen staan gelijke waarden voorop à hierdoor is er niet altijd een zichtbaar
verschil in moreel handelen, maar op een dieperliggend niveau zien we wel fundamentele verschillen
(waarom handelt iemand zoals hij handelt?)
o Grootste verschillen in waarom men op een bepaalde manier handelt:
• Eigenbelang
• Straf in het hiernamaals
• Redelijkheid
• Vredevol samenleven
• Respect voor elke mens
• ...
o Besef dat een gemeenschap niet kan samenleven zonder enkele fundamentele gedragsregels
o Levensbeschouwing geeft aanzet voor handelen en verleent het handelen ook een eigen betekenis
3. Invloed van levensbeschouwing op het uiterlijk zichtbare handelen
o Wat doet met (niet)?
o Interpretatie van feiten, verschillende vooronderstellingen
• Bv. bij abortus: een embryo is een geheel van cellen, mens-in-wording of een volwaardige
persoon
o Levensbeschouwing heeft een belangrijke invloed op het gewicht dat aan bepaalde waarden wordt
toegekend
o Hiërarchie van waarden: welke waarden worden het meest centraal geplaatst?
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 5
, • Wat als vrijheid, gelijkheid, welzijn, ecologie, rechtvaardigheid of barmhartigheid conflicteren?
Welke waarde krijgt dan de bovenhand?
o Mensen met eenzelfde levensbeschouwing zullen niet steeds tot dezelfde morele standpunten komen
• Mensen met een op het eerste zicht gelijke levensbeschouwing delen niet tot in de details
dezelfde levensbeschouwelijke opvattingen
• Het morele handelen van mensen is niet exclusief het product van levensbeschouwing:
persoonlijke levensgeschiedenis, karakter, de plaats en tijd waarin men leeft hebben een
belangrijke invloed op morele keuzes
1.1.2 Vier ethische methodes
o Morele theorieën scheppen het kader waarbinnen beslissingen mogelijk zijn à ze bepalen hoe naar
concrete situaties moet worden gekeken en waar het zwaartepunt van de morele beslissing ligt
o In morele handelingen kunnen telkens 4 dimensies onderscheiden worden:
1) De persoon die de handeling uitvoert
2) De intentie van die persoon (het doel van de handeling)
3) Datgene wat gedaan wordt (de handeling zelf)
4) De gevolgen van wat gedaan wordt
o Verschillende morele theorieën leggen het gewicht bij één van deze dimensies
o De meeste ethische theorieën zijn filosofisch van oorsprong
1. Plichtsethiek
Plichtsethiek (deontologie) is een ethische theorie die stelt dat de moraliteit van een handeling wordt bepaald
door het volgen van morele regels of plichten, ongeacht de gevolgen. Volgens deze benadering zijn sommige
handelingen intrinsiek goed of slecht, en moet men zijn plicht doen omdat het juist is, niet vanwege de
uitkomsten. Kant zijn categorische imperatief is een bekend voorbeeld van plichtsethiek.
o De handeling zelf staat centraal
o De concrete context, de intentie of de gevolgen zijn niet van belang
o Deontologisch denken = manier van denken waarbij enkel wetten, plichten en rechten centraal staan
o Een geheel van algemene morele regels, geboden en/of verboden die altijd en voor iedereen gelden
o Wat voorgeschreven is moet worden uitgevoerd, ongeacht context, intentie of gevolgen
Verschillende grondslagen mogelijk:
o Rede, het denken (Kant) à categorische imperatief = en fundamenteel moreel principe dat stelt dat je
altijd moet handelen volgens regels waarvan je kunt willen dat ze universeel gelden
• Handelingen moet je kunnen universaliseren
• Bv. Mag je liegen? Nee, want stel je voor dat iedereen altijd en overal zou liegen
o Natuurwetsdenken = de filosofische opvatting dat er universele morele principes bestaan, gebaseerd op
de menselijke natuur en rede, die onafhankelijk zijn van menselijke wetten en cultuur à zaken zijn goed
als ze in lijn liggen met wat er vanuit de natuur wordt verwacht
• In de natuur leiden seksuele betrekkingen tot voortplanting à seksuele betrekkingen die geen
voortplanting tot doel hebben zijn onnatuurlijk en dus immoreel
o Heilig schrift
• Vertrekken vanuit wat er in de Bijbel staat
• Bijbels fundamentalisme = een religieuze stroming die de Bijbel letterlijk interpreteert en
beschouwt als onfeilbaar in al zijn uitspraken, zowel op het gebied van geloof als geschiedenis
en wetenschap à aanhangers geloven dat de Bijbel de absolute waarheid is en als richtlijn moet
dienen voor het leven
o Menselijke waardigheid
• Fundamentele mensenrechten staan centraal
• Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948)
• De morele plicht bestaat er dan in deze rechten te respecteren
• Mogelijk dat men afhankelijk van de concrete context anders zal moeten handelen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 6
,Voordeel van de duidelijkheid?
• Hoe duidelijk een deontologische ethiek ook is, interpretatie blijft noodzakelijk
• Wat bij conflicten tussen verschillende regels?
Voorbeelden van plichtsethiek
o Enkele ‘plichten’ of ‘verboden’ zoals de in officiële leer van de katholieke kerk omschreven werden bv.
huwelijk, geen voorbehoedsmiddelen gebruiken
o Maagdelijkheid in verschillende godsdiensten en culturen
o ‘Verboden’ rond seksueel geweld, verkrachting, pedofilie of overspel
2. Consequentialisme en utilitarisme
Consequentialisme is een ethische theorie die stelt dat de moraliteit van een handeling afhangt van de gevolgen
ervan. Een handeling is moreel juist als de uitkomsten positief zijn en meer goed dan kwaad opleveren. Het
bekendste type consequentialisme is het utilitarisme, dat streeft naar het maximaliseren van geluk of welzijn
voor zoveel mogelijk mensen.
o De gevolgen van de handeling staan centraal
o Het ethisch juiste is datgene wat het beste resultaat oplevert,
o Maar: wat is het “beste resultaat”? à Verschillende interpretaties mogelijk
• Utilitarisme: het ethisch juiste is datgene wat het grootste nut voor het grootste aantal oplevert
- Afweging van goede en slechte gevolgen
- Vereist dat mensenlevens, welvaart, ecologie, gezondheid, etc. onder één noemer gebracht
worden (geen hiërarchie in welke waarden belangrijker zijn dan anderen)
- Voorbeeld van Ford: er waren bepaalde fouten ontdekt in de auto’s van Ford, maar het
bedrijf ging ervan uit dat het betalen van de verzekeringen van eventuele ongevallen
goedkoper zou uitdraaien dan de auto’s terugroepen en herstellen à hier wordt geld dus
boven een mensenleven geplaats
o Utilitaristische calculus = een berekening van het totale genot dat een handeling oplevert, die kan
worden vergeleken met de berekening van het totale genot dat alle andere handelingsalternatieven
opleveren
o Sterkte van het utilitarisme: de mogelijkheid om in complexe situaties een beslissing te maken terwijl de
verschillende, vaak erg uiteenlopende gevolgen, mee in rekening worden gebracht à het utilitarisme
wordt daarom vaak in politieke en maatschappelijke kwesties toegepast
• Kosten-batenanalyse
• MAAR: het utilitarisme vergelijkt zaken die niet altijd te vergelijken zijn, het plaatst een maat op
dingen waar niet zomaar een maat op geplaatst kan worden
• Het kan ook zelden alle gevolgen van een handeling kennen (langetermijneffecten) à het
utilitarisme weegt in realiteit dus enkel de verwachte gevolgen tegen elkaar af
• Argumenten van de ‘dure smaak’ of de ‘tevreden slaaf’
Voorbeelden van consequentionalisme en utilitarisme
o Afwegingen in verband met ‘trouw’ zijn
o Liegen om iemands gevoelens te beschermen
o Uitstel van eerste geslachtsgemeenschap in functie van gevolgen
o Trouwen voor meer financiële zekerheid
o Bij tienerzwangerschap abortus plegen omdat er te veel nadelen zijn in het leven van de tiener
3. Deugdethiek
Deugdethiek is een ethische theorie die het ontwikkelen van goede karaktereigenschappen of deugden, zoals
moed, rechtvaardigheid en wijsheid, centraal stelt. In plaats van te focussen op regels of gevolgen, richt
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 7
,deugdethiek zich op het vormen van een moreel karakter en het handelen vanuit de juiste intenties om een goed
mens te zijn.
o Focus op de persoon die de handeling uitvoert
o Een moreel juist oordeel is een oordeel dat geveld wordt door een moreel persoon
• Moreel persoon = een persoon met een deugdzaam karakter
o De handelende persoon staat zelf centraal, intenties zijn van belang
o De handelende persoon moet streven naar een groter intellectueel inzicht om morele situaties te kunnen
beoordelen
o Centrale vraag: “Wie moet ik worden?”
o Nadruk op morele opvoeding
• Welke waarden heb je meegekregen van thuis, school, je sportvereniging?
• Ook impliciet
• Belang van (religieuze) gemeenschappen: verhalen, geschiedenis, symbolen verlenen betekenis
aan ethiek (a. MacIntyre)
o Wat is een deugdzaam persoon? à 4 klassieke kardinale deugden:
1) Moed (fortitudo)
2) Rechtvaardigheid (iustitia)
3) Matigheid (temporantia)
4) Wijsheid (prudencia) = het redelijk vermogen om, ook in complexe omstandigheden, tot een juist
oordeel te komen
o Geen vaste regels voor concrete situaties
• Mogelijkheid in te gaan op complexiteit
• Elke situatie is verschillend en algemene richtlijnen schieten altijd tekort ten opzichte van de
realiteit
• Groot gewicht bij morele persoon gelegd à veeleisende ethiek: morele vorming is nooit
volmaakt
Voorbeelden van deugdethiek
o Trouw: “een trouw persoon zijn”
o Eerlijkheid: “een eerlijk persoon zijn”
4. Zorgethiek
Zorgethiek is een ethische benadering die de nadruk legt op zorg, relaties en verantwoordelijkheid voor anderen,
in plaats van abstracte principes of regels. Het richt zich op het bevorderen van welzijn door aandacht te hebben
voor de specifieke behoeften en kwetsbaarheid van mensen.
o De menselijke relaties staan centraal
o Tot stand gekomen in de medische context
o Oorspronkelijk vooral genderdiscussie, vandaag de dag heeft de zorgethiek zich grotendeels los gemaakt
van de genderdiscussie en heeft ze haar eigen plaats in het ethisch debat verworven
o C. Gilligan: morele redeneringen van vrouwen verlopen anders dan die van mannen:
• Justice-reasoning = denken in termen van rechtvaardigheid à komt voornamelijk voor bij
mannen
- Het rechtvaardigheidsperspectief benadert een moreel probleem als een conflict van
rechten en maakt abstractie van verschillende concrete gegevens om dit conflict zo helder
mogelijk te kunnen weergeven
• Care-reasoning = zorgdenken, het zelf in relatie tot anderen à komt enkel voor bij vrouwen
- Een zorgperspectief benadrukt de concreetheid van de situatie en de persoonlijke
betrokkenheid van de verschillende partijen
o Vandaag vooral in zorgsector belangrijke rol: wat heeft deze patiënt nodig?
o Menselijke persoon staat steeds fundamenteel in relatie tot anderen: wat met iemand gebeurt heeft
steeds impact op andere personen uit diens omgeving
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 8
, o Respect voor autonomie van een persoon mag niet ten koste gaan van de relaties met anderen, “de mens
is maar autonoom in relatie tot zijn of haar medemens”
o Focust voornamelijk op situaties die dicht bij ons staan en waar we een emotionele betrokkenheid bij
voelen
o Biedt alternatief perspectief om naar concrete situaties te kijken
5. Personalisme
Personalisme is een filosofische stroming die de menselijke persoon centraal stelt in ethiek, politiek en
samenleving. Het benadrukt de intrinsieke waarde en waardigheid van elk individu, en ziet mensen als relationele
wezens die betekenis vinden in hun verbondenheid met anderen. Personalisme beklemtoont respect voor
persoonlijke vrijheid, verantwoordelijkheid en de ontwikkeling van een authentiek, moreel leven in gemeenschap
met anderen.
o De menselijke persoon als norm
o Holistisch persoonsbeeld dat belang hecht aan zeer veel verschillende dimensies van de menselijke
persoon
o Dynamisch mensbeeld
o Open en dynamisch concept van de menselijke persoon à 8 wezenskenmerken van de mens:
1) Subject
- Mens is dus geen object, je mag mensen niet als een voorwerp behandelen
- Mensen hebben een eigen mogelijkheid om keuzes te maken (agency)
2) In lichamelijkheid
- Mensen zijn een lichaam
- Rekening houden met de lichamelijkheid van de mens, maar ook erop letten dat mensen niet
gereduceerd worden tot lichamelijkheid
3) Deel van de materiële wereld
4) Relationeel
- De mens staat altijd in relatie tot anderen
5) Sociale groepen
- De mens als deel van een grotere groep
6) Historische wezens
- Elke individuele mens heeft een geschiedenis en elke samenleving heeft een geschiedenis
7) Zinbetrokken wezens
- Mensen zoeken naar wat zin en betekenis geeft aan het leven
8) Unieke wezens
- Elke mens is uniek, anders
o Vooral uitgewerkt in christelijke moraaltheologie à L. Janssens:
• Ontwikkelde een integraal personalistisch huwelijks- en seksualiteitsethiek
• Benadrukt het relationele aspect van huwelijk
• Seksualiteit als een uitdrukking en verdieping van de liefdesrelatie tussen man en vrouw
Voorbeelden van personalisme
o Ivf, inseminatie (wat tegen het natuurwetsdenken ingaat) kan wel vanuit het personalisme
o Ethisch denken rond huwelijk en echtscheiding
1.2 Centrale ideeën over seksuele ethiek
Vele kwesties in verband met seksuele en relationele ethiek zijn te verklaren vanuit de positie die denkers
innemen op de spanningslijn tussen:
1. Autonomie/agency
2. Kwetsbaarheid/bescherming
à Hoe belangrijk zijn beide principes in verhouding tot elkaar?
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 9
, Sommigen zullen zeer sterk de nadruk op autonomie leggen:
o Iedereen moet zelf beslissen over bepaalde handelingen à vrije keuze hebben en geïnformeerd kunnen
beslissen
o De ‘minimum-moraal’ = hierbij worden weinig andere principes gehanteerd dan de ‘informed consent’
• Vanuit deze visie zijn de meeste zaken niet moreel problematisch zolang mensen vrije keuze
hebben
• Bv. sekswerk is oké zolang mensen er zelf voor kiezen, maar verkrachting, seks trafficking en
vormen van secundaire sexting zonder instemming worden als problematisch gezien
• Wanneer kinderen betrokken zijn, is het moeilijk om van informed consent te spreken à sterke
veroordeling van kinderporno
Anderen leggen sterker de klemtoon op kwetsbaarheid en bescherming:
o Mensen bevinden zich in een netwerk waarin ze verantwoordelijkheid voor elkaar dragen, mensen
moeten voor elkaar zorgen
o Veel gesteld argument: ‘autonomie’ is altijd beperkt: door de sociale context, door allerlei
machtsverhoudingen, etc.
• Dat geldt bijvoorbeeld bij sekswerk: ‘vrijwillige keuze’ is in vele gevallen relatief: mogelijk is er
geen alternatief om voldoende te verdienen, mogelijk spelen factoren uit de kindertijd mee die
mee verklaren waarom mensen kiezen voor sekswerk, etc.
o Wanneer kwetsbaarheid en bescherming te sterk benadrukt worden ontstaat de moeilijkheid dat het
subject-zijn van mensen (en hun eigen vrijheid/verantwoordelijkheid) uit het zicht verdwijnt à ze zijn dan
het product van de context (cf. banalisering)
o Er moet gestreefd worden naar een vorm van zorg of bescherming van mensen, want het is niet omdat het
lijkt alsof iemand volledig vrij en bewust kiest voor iets, dat ook echt zo is
Bv. borstvoeding: “moeder mag zelf beslissen” <-> “borstvoeding is te verkiezen, want dit is het beste voor het
kind”
o De tweede aanname gaat ervan uit dat sommige keuzes beter zijn dan anderen vanuit de zorg voor alle
betrokkenen
o Maar: afhankelijk van contextuele factoren: in bepaalde contexten is flessenvoeding beter voor moeder
en kind
o Hier wordt duidelijk dat niet enkel de spanning ‘autonomie’ – ‘bescherming’ een rol speelt in het denken
maar ook ‘autonomie’ – ‘relationaliteit’ of ‘individu’ – ‘gemeenschap’ à afhankelijk van waar accenten
gelegd worden in deze spanningsverhouding zullen mensen tot andere keuzes komen wanneer het gaat
over fundamentele visies op bepaald handelen
Bv. denken over de rol van bystanders bij vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag
o Wie inzet op de rol van bystander zet in op ‘bescherming’ en gaat uit van relationaliteit als kernelement in
het menszijn à mensen dragen een zekere verantwoordelijkheid voor elkaar
o Verschillen in het beoordelen van situaties zullen optreden afhankelijk van de waarde die men hecht aan
autonomie: sommigen zullen ondanks het belang dat ze toekennen aan de verantwoordelijkheid van
bystanders, vaak niet ingrijpen, omdat ze stellen dat de persoon in kwestie bepaald gedrag mogelijk zelf
kiest
o Anderen zullen sneller als ‘actieve bystander’ handelen omdat de rol van ‘autonomie’ maar één aspect is
in het geheel en niet altijd even duidelijk
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 10
Praktische informatie:
o Evaluatie: mondeling examen telt voor 80% van de punten, opdrachten tellen mee voor 20%
van de punten
• Het mondeling examen is open boek, eigen voorbeelden kunnen geven
• De opdrachten dienen minstens 5 dagen voor het mondeling examen worden ingediend
INTRODUCTIE
o Ethiek als zoekproces: “ethici tasten de grenzen af van het absolute goed en van het absolute
kwaad, zo goed en zo kwaad als het kan”
• We moeten voortdurend handelen, dus we moeten ook voortdurend nadenken over wat
goed en slecht handelen is
o Morele zekerheid? Nauwelijks te geven/garanderen, tenzij binnen bepaalde visies
o Ethiek en grenzen: boven- en ondergrens
• Voorbeelden van de ondergrens: doden, verkrachting, misbruik van kinderen
• Voorbeelden van de bovengrens: de authenciteit van de ander respecteren, eerlijkheid,
betrokkenheid
• Altijd invloed van context en intentie, altijd mogelijkheid tot discussie
• Bestaat er zoiets als een bovengrens?
o Empirie verschilt van (normatieve) ethiek
• Het verschil tussen feit en norm: bv. we stellen vast dat er meer echtscheidingen
plaatsvinden (empirie), wilt dit zeggen dat echtscheidingen goed zijn? (ethiek) à
probleem: mensen leiden normen af uit empirie
• Het is niet omdat veel mensen een bepaalde visie delen (publieke opinie), dat deze
visie automatisch ethisch correct is
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 1
,ETHIEK VAN RELATIES, SEKSUALITEIT EN GEZIN.................................................................................... 1
INTRODUCTIE ..................................................................................................................................................... 1
HOOFDSTUK 1 ALGEMENE INLEIDING IN ETHISCH DENKEN ............................................................... 5
1.1 TOEGEPASTE, FUNDAMENTELE EN META-ETHIEK ........................................................................................................................ 5
1.1.1 Wereldbeeld, mensvisie en ethiek.............................................................................................................................................................. 5
1. Wereldbeeld en ethiek ..................................................................................................................................................................................... 5
2. Invloed van levensbeschouwing op de motivatie en betekenis van het handelen............................................................................... 5
3. Invloed van levensbeschouwing op het uiterlijk zichtbare handelen ..................................................................................................... 5
1.1.2 Vier ethische methodes ................................................................................................................................................................................. 6
1. Plichtsethiek ........................................................................................................................................................................................................ 6
Voorbeelden van plichtsethiek ....................................................................................................................................................................... 7
2. Consequentialisme en utilitarisme ................................................................................................................................................................. 7
Voorbeelden van consequentionalisme en utilitarisme ............................................................................................................................ 7
3. Deugdethiek ........................................................................................................................................................................................................ 7
Voorbeelden van deugdethiek........................................................................................................................................................................ 8
4. Zorgethiek ........................................................................................................................................................................................................... 8
5. Personalisme ....................................................................................................................................................................................................... 9
Voorbeelden van personalisme ...................................................................................................................................................................... 9
1.2 CENTRALE IDEEËN OVER SEKSUELE ETHIEK.................................................................................................................................. 9
HOOFDSTUK 2 RECHTVAARDIGE EN ZINVOLLE RELATIE- EN SEKSUALITEITSBELEVING ......... 11
2.1 HET ETHISCH MODEL VAN ILSE CORNU à TEKST 1 .................................................................................................................11
2.1.1 Ethisch zinmodel in vier delen.................................................................................................................................................................. 11
2.1.2 Personalisme als bron ................................................................................................................................................................................. 11
1. De integrale persoon ...................................................................................................................................................................................... 11
2. Acht wezenskenmerken van de mens (integraal en adequaat begrepen) ........................................................................................... 11
3. Bemin je naaste als jezelf ................................................................................................................................................................................ 13
2.1.3 Liefde is een sleutelwoord.......................................................................................................................................................................... 13
2.1.4 Goed gezind .................................................................................................................................................................................................. 13
2.1.5 Toepassing: seksuele gezindheidsnormen ............................................................................................................................................. 14
1. Minimale seksuele grondhoudingen ............................................................................................................................................................. 14
1. Toestemming ............................................................................................................................................................................................... 15
2. Vrijwilligheid ................................................................................................................................................................................................. 15
3. Gelijkwaardigheid........................................................................................................................................................................................ 15
4. Leeftijds- en ontwikkelingsgepast gedrag .............................................................................................................................................. 15
5. Contextgepast gedrag ................................................................................................................................................................................ 15
6. Zelfrespect ................................................................................................................................................................................................... 15
2. Quality time ...................................................................................................................................................................................................... 16
1. Waarachtigheid ........................................................................................................................................................................................... 16
2. Trouw............................................................................................................................................................................................................ 17
3. De regel van drie ............................................................................................................................................................................................. 18
1. Erotiek ........................................................................................................................................................................................................... 18
2. Vriendschap .................................................................................................................................................................................................. 18
3. Onvoorwaardelijke inzet .......................................................................................................................................................................... 19
2.2 HANDELEN: KIEZEN EN CONCREET BESLISSEN .................................................................................................................................19
2.2.1 Hoe komen we ethisch juiste handelingen op het spoor? ................................................................................................................ 19
2.2.2 Concrete handelingsnormen ..................................................................................................................................................................... 19
2.2.3 Het ethisch juiste: meer dan het efficiënte ........................................................................................................................................... 20
2.3 HET ETHISCH MODEL VAN MARGERET FARLEY à TEKST 2 ......................................................................................................20
2.3.1 Framework for a sexual ethic: just sex – M. Farley ........................................................................................................................... 20
1. Justice - rechtvaardigheid ............................................................................................................................................................................... 20
The concrete reality of persons .................................................................................................................................................................. 21
Obligating features of personhood ............................................................................................................................................................. 21
2. Norms for just sex .......................................................................................................................................................................................... 22
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 2
, 1. Do no unjust harm – geen ongerechtvaardige schade toebrengen (betrekking tot autonomie) ............................................ 22
2. Free consent – vrije toestemming, geen dwang (betrekking tot autonomie) .............................................................................. 22
3. Mutuality – wederkerigheid (betrekking tot relationaliteit)............................................................................................................. 22
4. Equality – gelijkwaardigheid (betrekking tot relationaliteit) ............................................................................................................. 23
5. Commitment – engagement (betrekking tot relationaliteit)............................................................................................................ 23
6. Fruitfulness – vruchtbaarheid (betrekking tot relationaliteit) .......................................................................................................... 23
7. Social justice (betrekking tot relationaliteit en autonomie) ............................................................................................................. 24
2.4 SECULIERE EN KATHOLIEKE VERTOGEN OVER LIEFDESRELATIES......................................................................................................24
2.4.1 Liefde als werkwoord: een verkenning naar seculiere en katholieke vertogen over liefdesrelaties à TEKST 3 ............ 24
2.5 HET LIEF EN LEED VAN LGBT-MOSLIMS à TEKST 4 ....................................................................................................................24
HOOFDSTUK 3 HUISELIJK GEWELD EN SEKSUEEL MISBRUIK ............................................................. 25
3.1 HUISELIJK GEWELD: ETHISCHE REFLECTIES ........................................................................................................................................25
3.1.1 Omschrijving van geweld in gezinnen .................................................................................................................................................... 25
3.1.2 Morele verontwaardiging ........................................................................................................................................................................... 25
3.1.3 Huiselijk geweld belicht vanuit een ethisch model.............................................................................................................................. 26
1. Eerste zinniveau: subjectieve intentie.......................................................................................................................................................... 27
2. Tweede zinniveau: gevolgen .......................................................................................................................................................................... 28
3. Derde zinniveau: het ethisch zinvolle.......................................................................................................................................................... 28
3.1.4 Ethische opgave op sociaal niveau .......................................................................................................................................................... 29
3.1.5 Overzicht diabolisering, banalisering en ethisering ............................................................................................................................. 29
3.2 SEKSUEEL MISBRUIK EN GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG IN VERSCHILLENDE CONTEXTEN ......................................................30
3.2.1 Ongelijk spel: seksueel geweld in de kinder- en jeugdsport à TEKST 5 .................................................................................. 30
3.2.2 Ongewenste omgangsvormen in werkrelaties à TEKST 6 ........................................................................................................... 31
1. #Metoo-beweging ............................................................................................................................................................................................ 31
2. Verschuivende machts- en afhankelijkheidsrelaties ................................................................................................................................. 31
3. Individualisering en seksualisering ................................................................................................................................................................ 32
4. Gewenste intimiteiten .................................................................................................................................................................................... 32
3.2.3 Bystandership à TEKST 7 ..................................................................................................................................................................... 32
1. Welke visies verhinderen ingrijpen in geval van (seksueel) grensoverschrijdend gedrag? .............................................................. 32
2. Vijf belangrijke aspecten ................................................................................................................................................................................. 33
3. Wat kunnen bystanders doen? ..................................................................................................................................................................... 33
4. 4 D’s Role of Bystander in Preventing Sexual Harassment .................................................................................................................... 33
3.3 AANVULLENDE ELEMENTEN IN VERBAND MET SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG ......................................................33
3.3.1 Cultuur van ‘safeguarding’......................................................................................................................................................................... 34
3.3.2 Nadenken over vooronderstellingen, visies, cultuur, structuren....................................................................................................... 34
3.3.3 Safety ladder – cultures ............................................................................................................................................................................. 34
3.3.4 Pyramide van seksueel geweld ................................................................................................................................................................. 34
HOOFDSTUK 4 SEKSUALISERING EN PORNOFICATIE VAN DE SAMENLEVING ............................. 35
4.1 VERKENNING EN DISCUSSIE ...............................................................................................................................................................35
4.1.1 Illustratie: seksualisering kinderkleding .................................................................................................................................................. 35
4.2 VERDIEPING: KRITISCHE RELECTIE OVER SEKSUALISERING EN PORNOFICATIE ...............................................................................35
4.2.1 In (Y)our face – seksualisering tussen vloek en zegen – T. Claes à TEKST 8....................................................................... 35
1. Definitie, het probleem en de gevolgen...................................................................................................................................................... 35
2. Vier vormen van seksualisering (APA)........................................................................................................................................................ 36
3. Postfeministen .................................................................................................................................................................................................. 36
4. In (Y)our face .................................................................................................................................................................................................... 36
5. Ook positieve aspecten? ................................................................................................................................................................................ 37
4.2.2 Mobile porn? – K. Peterson-Iyer à TEKST 9 ................................................................................................................................... 37
Waarde 1: Respect voor menselijke vrijheid ................................................................................................................................................. 37
Waarde 2: Belichaming ....................................................................................................................................................................................... 37
Waarde 3: Wederkerigheid en relationele intimiteit................................................................................................................................... 38
Waarde 4: Gelijkwaardig aanzien - gelijkwaardigheid .................................................................................................................................. 38
Voorbij de focus op het individu – hoe handelen? ....................................................................................................................................... 38
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 3
, 4.2.3 Porno kijken is goed voor vrouwen à TEKST 10 ............................................................................................................................ 38
4.2.4 Reactie: Porno goed voor vrouwen? Het is maar hoe je het bekijkt à TEKST 11 ................................................................ 38
4.3 SAMENVATTENDE ELEMENTEN...........................................................................................................................................................39
4.4 TUSSEN ZORG EN AUTONOMIE .........................................................................................................................................................39
4.5 VOORBIJ EEN ETHISCHE BENADERING DIE ENKEL OP INDIVIDUELE KEUZES / SCHULD FOCUST ..................................................39
HOOFDSTUK 5 PROSTITUTIE ....................................................................................................................... 40
5.1 KERNIDEEËN UIT DE VERSCHILLENDE TEKSTEN ................................................................................................................................40
5.2 TEKSTEN ..............................................................................................................................................................................................40
5.2.1 Seks voor geld à TEKST 12 ................................................................................................................................................................. 40
5.2.2 Commercial Sex, Well-Being, and the Rhetoric of Choice à TEKST 13 .................................................................................. 41
5.2.3 Sex Trafficking, Rescue Narratives, and the Challenge of Solidarity à TEKST 14 ............................................................... 41
5.2.4 Christian ethics and human trafficking activism à TEKST 15 .................................................................................................... 42
5.2.5 Prostitutie als bijzondere ethische problematiek à TEKST 16 ................................................................................................... 42
5.2.6 Prostitution and trafficking in nine countries à TEKST 17 .......................................................................................................... 43
HOOFDSTUK 6 ENKELE ETHISCHE REFLECTIES OVER SEKSUALITEIT EN RELATIES IN DE
HULPVERLENING ............................................................................................................................................. 43
6.1 AANRAKING EN VISIE OP SEKSUALITEIT IN DE GGZ .......................................................................................................................43
6.1.1 Ethische reflectie over lichamelijke aanrakingen in de relatie tussen klinisch psycholoog en cliënt à TEKST 18 ........ 43
6.1.2 Ethisch advies: ethisch omgaan met cliënten in de GGZ à TEKST 19 .................................................................................... 44
6.2 SEKSUALITEIT EN OUDEREN ...............................................................................................................................................................46
6.2.1 Zorg aan zet à TEKST 20 ................................................................................................................................................................... 46
HOOFDSTUK 7 ETHISCH DENKEN OVER OUDERSCHAP ...................................................................... 48
7.1 OVER BORSTVOEDING EN SEKSUALITEIT ..........................................................................................................................................48
7.1.1 Ethiek en borstvoeding, stof tot nadenken à TEKST 21 .............................................................................................................. 48
7.2 IVAN BOSZORMENYI-NAGY ALS INSPIRATIEBRON VOOR OPVOEDING EN BEGELEIDING VAN KINDEREN EN JONGEREN ........48
7.2.1 Visie op relaties ............................................................................................................................................................................................ 48
7.2.2 Onrecht... Dat moet worden gestopt en begrepen ............................................................................................................................. 48
7.2.3 Verantwoordelijkheid en verdienste ........................................................................................................................................................ 49
7.2.4 Hoop ............................................................................................................................................................................................................... 49
7.2.5 Jongeren nabij zijn in hun context ........................................................................................................................................................... 49
7.2.6 Uitgedaagd door het contextuele denken ............................................................................................................................................. 49
VOORBEELDEXAMENVRAGEN ..................................................................................................................... 50
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 4
, HOOFDSTUK 1 ALGEMENE INLEIDING IN ETHISCH DENKEN
1.1 Toegepaste, fundamentele en meta-ethiek
Ethiek = de studie die nagaat wat het meest wenselijke handelen is
o Toegepaste ethiek = studie van casussen à uitzoeken wat in de gegeven concrete situatie met al haar
bijzonderheden de het juiste handelingsalternatief is
o Fundamentele ethiek = in de fundamentele ethiek wordt nagedacht over verschillende mogelijke
theorieën die kunnen bepalen wat het goede is in een gegeven situatie
• Denkt na over belangrijke normen en waarden
• Meer concrete invullingen van wat ‘goed’ precies is
• Uit de fundamentele ethiek wordt duidelijk dat er steeds verschillende perspectieven en
benaderingen mogelijk zijn in een concrete situatie
o Meta-ethiek = meer reflexief niveau, stelt vragen naar de betekenis en rechtvaardiging van morele
begrippen en morele oordelen
1.1.1 Wereldbeeld, mensvisie en ethiek
1. Wereldbeeld en ethiek
o Ethiek is niet louter een zaak van technische rationaliteit à afhankelijk van welke waarden we belangrijk
vinden, ethiek steunt op een mens- en wereldbeeld
o Wat goed is krijgt maar betekenis in verhouding tot een bepaald wereldbeeld
o Examen: leg uit hoe het mensbeeld samenhangt met bepaalde thema’s/ het maken van bepaalde
ethische keuzes
o Veel levensbeschouwingen zullen een eigen morele visie ontwikkelen
2. Invloed van levensbeschouwing op de motivatie en betekenis van het handelen
o Levensbeschouwing speelt een rol in de motivatie van mensen, waarom we bepaalde zaken doen
o Grote overeenstemming tussen christelijke en humanistische ethiek over wat met (niet) moet doen
o In veel levensbeschouwingen staan gelijke waarden voorop à hierdoor is er niet altijd een zichtbaar
verschil in moreel handelen, maar op een dieperliggend niveau zien we wel fundamentele verschillen
(waarom handelt iemand zoals hij handelt?)
o Grootste verschillen in waarom men op een bepaalde manier handelt:
• Eigenbelang
• Straf in het hiernamaals
• Redelijkheid
• Vredevol samenleven
• Respect voor elke mens
• ...
o Besef dat een gemeenschap niet kan samenleven zonder enkele fundamentele gedragsregels
o Levensbeschouwing geeft aanzet voor handelen en verleent het handelen ook een eigen betekenis
3. Invloed van levensbeschouwing op het uiterlijk zichtbare handelen
o Wat doet met (niet)?
o Interpretatie van feiten, verschillende vooronderstellingen
• Bv. bij abortus: een embryo is een geheel van cellen, mens-in-wording of een volwaardige
persoon
o Levensbeschouwing heeft een belangrijke invloed op het gewicht dat aan bepaalde waarden wordt
toegekend
o Hiërarchie van waarden: welke waarden worden het meest centraal geplaatst?
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 5
, • Wat als vrijheid, gelijkheid, welzijn, ecologie, rechtvaardigheid of barmhartigheid conflicteren?
Welke waarde krijgt dan de bovenhand?
o Mensen met eenzelfde levensbeschouwing zullen niet steeds tot dezelfde morele standpunten komen
• Mensen met een op het eerste zicht gelijke levensbeschouwing delen niet tot in de details
dezelfde levensbeschouwelijke opvattingen
• Het morele handelen van mensen is niet exclusief het product van levensbeschouwing:
persoonlijke levensgeschiedenis, karakter, de plaats en tijd waarin men leeft hebben een
belangrijke invloed op morele keuzes
1.1.2 Vier ethische methodes
o Morele theorieën scheppen het kader waarbinnen beslissingen mogelijk zijn à ze bepalen hoe naar
concrete situaties moet worden gekeken en waar het zwaartepunt van de morele beslissing ligt
o In morele handelingen kunnen telkens 4 dimensies onderscheiden worden:
1) De persoon die de handeling uitvoert
2) De intentie van die persoon (het doel van de handeling)
3) Datgene wat gedaan wordt (de handeling zelf)
4) De gevolgen van wat gedaan wordt
o Verschillende morele theorieën leggen het gewicht bij één van deze dimensies
o De meeste ethische theorieën zijn filosofisch van oorsprong
1. Plichtsethiek
Plichtsethiek (deontologie) is een ethische theorie die stelt dat de moraliteit van een handeling wordt bepaald
door het volgen van morele regels of plichten, ongeacht de gevolgen. Volgens deze benadering zijn sommige
handelingen intrinsiek goed of slecht, en moet men zijn plicht doen omdat het juist is, niet vanwege de
uitkomsten. Kant zijn categorische imperatief is een bekend voorbeeld van plichtsethiek.
o De handeling zelf staat centraal
o De concrete context, de intentie of de gevolgen zijn niet van belang
o Deontologisch denken = manier van denken waarbij enkel wetten, plichten en rechten centraal staan
o Een geheel van algemene morele regels, geboden en/of verboden die altijd en voor iedereen gelden
o Wat voorgeschreven is moet worden uitgevoerd, ongeacht context, intentie of gevolgen
Verschillende grondslagen mogelijk:
o Rede, het denken (Kant) à categorische imperatief = en fundamenteel moreel principe dat stelt dat je
altijd moet handelen volgens regels waarvan je kunt willen dat ze universeel gelden
• Handelingen moet je kunnen universaliseren
• Bv. Mag je liegen? Nee, want stel je voor dat iedereen altijd en overal zou liegen
o Natuurwetsdenken = de filosofische opvatting dat er universele morele principes bestaan, gebaseerd op
de menselijke natuur en rede, die onafhankelijk zijn van menselijke wetten en cultuur à zaken zijn goed
als ze in lijn liggen met wat er vanuit de natuur wordt verwacht
• In de natuur leiden seksuele betrekkingen tot voortplanting à seksuele betrekkingen die geen
voortplanting tot doel hebben zijn onnatuurlijk en dus immoreel
o Heilig schrift
• Vertrekken vanuit wat er in de Bijbel staat
• Bijbels fundamentalisme = een religieuze stroming die de Bijbel letterlijk interpreteert en
beschouwt als onfeilbaar in al zijn uitspraken, zowel op het gebied van geloof als geschiedenis
en wetenschap à aanhangers geloven dat de Bijbel de absolute waarheid is en als richtlijn moet
dienen voor het leven
o Menselijke waardigheid
• Fundamentele mensenrechten staan centraal
• Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948)
• De morele plicht bestaat er dan in deze rechten te respecteren
• Mogelijk dat men afhankelijk van de concrete context anders zal moeten handelen
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 6
,Voordeel van de duidelijkheid?
• Hoe duidelijk een deontologische ethiek ook is, interpretatie blijft noodzakelijk
• Wat bij conflicten tussen verschillende regels?
Voorbeelden van plichtsethiek
o Enkele ‘plichten’ of ‘verboden’ zoals de in officiële leer van de katholieke kerk omschreven werden bv.
huwelijk, geen voorbehoedsmiddelen gebruiken
o Maagdelijkheid in verschillende godsdiensten en culturen
o ‘Verboden’ rond seksueel geweld, verkrachting, pedofilie of overspel
2. Consequentialisme en utilitarisme
Consequentialisme is een ethische theorie die stelt dat de moraliteit van een handeling afhangt van de gevolgen
ervan. Een handeling is moreel juist als de uitkomsten positief zijn en meer goed dan kwaad opleveren. Het
bekendste type consequentialisme is het utilitarisme, dat streeft naar het maximaliseren van geluk of welzijn
voor zoveel mogelijk mensen.
o De gevolgen van de handeling staan centraal
o Het ethisch juiste is datgene wat het beste resultaat oplevert,
o Maar: wat is het “beste resultaat”? à Verschillende interpretaties mogelijk
• Utilitarisme: het ethisch juiste is datgene wat het grootste nut voor het grootste aantal oplevert
- Afweging van goede en slechte gevolgen
- Vereist dat mensenlevens, welvaart, ecologie, gezondheid, etc. onder één noemer gebracht
worden (geen hiërarchie in welke waarden belangrijker zijn dan anderen)
- Voorbeeld van Ford: er waren bepaalde fouten ontdekt in de auto’s van Ford, maar het
bedrijf ging ervan uit dat het betalen van de verzekeringen van eventuele ongevallen
goedkoper zou uitdraaien dan de auto’s terugroepen en herstellen à hier wordt geld dus
boven een mensenleven geplaats
o Utilitaristische calculus = een berekening van het totale genot dat een handeling oplevert, die kan
worden vergeleken met de berekening van het totale genot dat alle andere handelingsalternatieven
opleveren
o Sterkte van het utilitarisme: de mogelijkheid om in complexe situaties een beslissing te maken terwijl de
verschillende, vaak erg uiteenlopende gevolgen, mee in rekening worden gebracht à het utilitarisme
wordt daarom vaak in politieke en maatschappelijke kwesties toegepast
• Kosten-batenanalyse
• MAAR: het utilitarisme vergelijkt zaken die niet altijd te vergelijken zijn, het plaatst een maat op
dingen waar niet zomaar een maat op geplaatst kan worden
• Het kan ook zelden alle gevolgen van een handeling kennen (langetermijneffecten) à het
utilitarisme weegt in realiteit dus enkel de verwachte gevolgen tegen elkaar af
• Argumenten van de ‘dure smaak’ of de ‘tevreden slaaf’
Voorbeelden van consequentionalisme en utilitarisme
o Afwegingen in verband met ‘trouw’ zijn
o Liegen om iemands gevoelens te beschermen
o Uitstel van eerste geslachtsgemeenschap in functie van gevolgen
o Trouwen voor meer financiële zekerheid
o Bij tienerzwangerschap abortus plegen omdat er te veel nadelen zijn in het leven van de tiener
3. Deugdethiek
Deugdethiek is een ethische theorie die het ontwikkelen van goede karaktereigenschappen of deugden, zoals
moed, rechtvaardigheid en wijsheid, centraal stelt. In plaats van te focussen op regels of gevolgen, richt
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 7
,deugdethiek zich op het vormen van een moreel karakter en het handelen vanuit de juiste intenties om een goed
mens te zijn.
o Focus op de persoon die de handeling uitvoert
o Een moreel juist oordeel is een oordeel dat geveld wordt door een moreel persoon
• Moreel persoon = een persoon met een deugdzaam karakter
o De handelende persoon staat zelf centraal, intenties zijn van belang
o De handelende persoon moet streven naar een groter intellectueel inzicht om morele situaties te kunnen
beoordelen
o Centrale vraag: “Wie moet ik worden?”
o Nadruk op morele opvoeding
• Welke waarden heb je meegekregen van thuis, school, je sportvereniging?
• Ook impliciet
• Belang van (religieuze) gemeenschappen: verhalen, geschiedenis, symbolen verlenen betekenis
aan ethiek (a. MacIntyre)
o Wat is een deugdzaam persoon? à 4 klassieke kardinale deugden:
1) Moed (fortitudo)
2) Rechtvaardigheid (iustitia)
3) Matigheid (temporantia)
4) Wijsheid (prudencia) = het redelijk vermogen om, ook in complexe omstandigheden, tot een juist
oordeel te komen
o Geen vaste regels voor concrete situaties
• Mogelijkheid in te gaan op complexiteit
• Elke situatie is verschillend en algemene richtlijnen schieten altijd tekort ten opzichte van de
realiteit
• Groot gewicht bij morele persoon gelegd à veeleisende ethiek: morele vorming is nooit
volmaakt
Voorbeelden van deugdethiek
o Trouw: “een trouw persoon zijn”
o Eerlijkheid: “een eerlijk persoon zijn”
4. Zorgethiek
Zorgethiek is een ethische benadering die de nadruk legt op zorg, relaties en verantwoordelijkheid voor anderen,
in plaats van abstracte principes of regels. Het richt zich op het bevorderen van welzijn door aandacht te hebben
voor de specifieke behoeften en kwetsbaarheid van mensen.
o De menselijke relaties staan centraal
o Tot stand gekomen in de medische context
o Oorspronkelijk vooral genderdiscussie, vandaag de dag heeft de zorgethiek zich grotendeels los gemaakt
van de genderdiscussie en heeft ze haar eigen plaats in het ethisch debat verworven
o C. Gilligan: morele redeneringen van vrouwen verlopen anders dan die van mannen:
• Justice-reasoning = denken in termen van rechtvaardigheid à komt voornamelijk voor bij
mannen
- Het rechtvaardigheidsperspectief benadert een moreel probleem als een conflict van
rechten en maakt abstractie van verschillende concrete gegevens om dit conflict zo helder
mogelijk te kunnen weergeven
• Care-reasoning = zorgdenken, het zelf in relatie tot anderen à komt enkel voor bij vrouwen
- Een zorgperspectief benadrukt de concreetheid van de situatie en de persoonlijke
betrokkenheid van de verschillende partijen
o Vandaag vooral in zorgsector belangrijke rol: wat heeft deze patiënt nodig?
o Menselijke persoon staat steeds fundamenteel in relatie tot anderen: wat met iemand gebeurt heeft
steeds impact op andere personen uit diens omgeving
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 8
, o Respect voor autonomie van een persoon mag niet ten koste gaan van de relaties met anderen, “de mens
is maar autonoom in relatie tot zijn of haar medemens”
o Focust voornamelijk op situaties die dicht bij ons staan en waar we een emotionele betrokkenheid bij
voelen
o Biedt alternatief perspectief om naar concrete situaties te kijken
5. Personalisme
Personalisme is een filosofische stroming die de menselijke persoon centraal stelt in ethiek, politiek en
samenleving. Het benadrukt de intrinsieke waarde en waardigheid van elk individu, en ziet mensen als relationele
wezens die betekenis vinden in hun verbondenheid met anderen. Personalisme beklemtoont respect voor
persoonlijke vrijheid, verantwoordelijkheid en de ontwikkeling van een authentiek, moreel leven in gemeenschap
met anderen.
o De menselijke persoon als norm
o Holistisch persoonsbeeld dat belang hecht aan zeer veel verschillende dimensies van de menselijke
persoon
o Dynamisch mensbeeld
o Open en dynamisch concept van de menselijke persoon à 8 wezenskenmerken van de mens:
1) Subject
- Mens is dus geen object, je mag mensen niet als een voorwerp behandelen
- Mensen hebben een eigen mogelijkheid om keuzes te maken (agency)
2) In lichamelijkheid
- Mensen zijn een lichaam
- Rekening houden met de lichamelijkheid van de mens, maar ook erop letten dat mensen niet
gereduceerd worden tot lichamelijkheid
3) Deel van de materiële wereld
4) Relationeel
- De mens staat altijd in relatie tot anderen
5) Sociale groepen
- De mens als deel van een grotere groep
6) Historische wezens
- Elke individuele mens heeft een geschiedenis en elke samenleving heeft een geschiedenis
7) Zinbetrokken wezens
- Mensen zoeken naar wat zin en betekenis geeft aan het leven
8) Unieke wezens
- Elke mens is uniek, anders
o Vooral uitgewerkt in christelijke moraaltheologie à L. Janssens:
• Ontwikkelde een integraal personalistisch huwelijks- en seksualiteitsethiek
• Benadrukt het relationele aspect van huwelijk
• Seksualiteit als een uitdrukking en verdieping van de liefdesrelatie tussen man en vrouw
Voorbeelden van personalisme
o Ivf, inseminatie (wat tegen het natuurwetsdenken ingaat) kan wel vanuit het personalisme
o Ethisch denken rond huwelijk en echtscheiding
1.2 Centrale ideeën over seksuele ethiek
Vele kwesties in verband met seksuele en relationele ethiek zijn te verklaren vanuit de positie die denkers
innemen op de spanningslijn tussen:
1. Autonomie/agency
2. Kwetsbaarheid/bescherming
à Hoe belangrijk zijn beide principes in verhouding tot elkaar?
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 9
, Sommigen zullen zeer sterk de nadruk op autonomie leggen:
o Iedereen moet zelf beslissen over bepaalde handelingen à vrije keuze hebben en geïnformeerd kunnen
beslissen
o De ‘minimum-moraal’ = hierbij worden weinig andere principes gehanteerd dan de ‘informed consent’
• Vanuit deze visie zijn de meeste zaken niet moreel problematisch zolang mensen vrije keuze
hebben
• Bv. sekswerk is oké zolang mensen er zelf voor kiezen, maar verkrachting, seks trafficking en
vormen van secundaire sexting zonder instemming worden als problematisch gezien
• Wanneer kinderen betrokken zijn, is het moeilijk om van informed consent te spreken à sterke
veroordeling van kinderporno
Anderen leggen sterker de klemtoon op kwetsbaarheid en bescherming:
o Mensen bevinden zich in een netwerk waarin ze verantwoordelijkheid voor elkaar dragen, mensen
moeten voor elkaar zorgen
o Veel gesteld argument: ‘autonomie’ is altijd beperkt: door de sociale context, door allerlei
machtsverhoudingen, etc.
• Dat geldt bijvoorbeeld bij sekswerk: ‘vrijwillige keuze’ is in vele gevallen relatief: mogelijk is er
geen alternatief om voldoende te verdienen, mogelijk spelen factoren uit de kindertijd mee die
mee verklaren waarom mensen kiezen voor sekswerk, etc.
o Wanneer kwetsbaarheid en bescherming te sterk benadrukt worden ontstaat de moeilijkheid dat het
subject-zijn van mensen (en hun eigen vrijheid/verantwoordelijkheid) uit het zicht verdwijnt à ze zijn dan
het product van de context (cf. banalisering)
o Er moet gestreefd worden naar een vorm van zorg of bescherming van mensen, want het is niet omdat het
lijkt alsof iemand volledig vrij en bewust kiest voor iets, dat ook echt zo is
Bv. borstvoeding: “moeder mag zelf beslissen” <-> “borstvoeding is te verkiezen, want dit is het beste voor het
kind”
o De tweede aanname gaat ervan uit dat sommige keuzes beter zijn dan anderen vanuit de zorg voor alle
betrokkenen
o Maar: afhankelijk van contextuele factoren: in bepaalde contexten is flessenvoeding beter voor moeder
en kind
o Hier wordt duidelijk dat niet enkel de spanning ‘autonomie’ – ‘bescherming’ een rol speelt in het denken
maar ook ‘autonomie’ – ‘relationaliteit’ of ‘individu’ – ‘gemeenschap’ à afhankelijk van waar accenten
gelegd worden in deze spanningsverhouding zullen mensen tot andere keuzes komen wanneer het gaat
over fundamentele visies op bepaald handelen
Bv. denken over de rol van bystanders bij vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag
o Wie inzet op de rol van bystander zet in op ‘bescherming’ en gaat uit van relationaliteit als kernelement in
het menszijn à mensen dragen een zekere verantwoordelijkheid voor elkaar
o Verschillen in het beoordelen van situaties zullen optreden afhankelijk van de waarde die men hecht aan
autonomie: sommigen zullen ondanks het belang dat ze toekennen aan de verantwoordelijkheid van
bystanders, vaak niet ingrijpen, omdat ze stellen dat de persoon in kwestie bepaald gedrag mogelijk zelf
kiest
o Anderen zullen sneller als ‘actieve bystander’ handelen omdat de rol van ‘autonomie’ maar één aspect is
in het geheel en niet altijd even duidelijk
Samenvatting van Nina Hoevenaars (2024 – 2025) 10
