Week 1: Emancipatie en juridische kaders.
HERVORMING VAN DE PROCESPOSITIE VAN SLACHTOFFERS IN HET STRAFRECHT IN HET RECENTE
VERLEDEN EN DE NABIJE TOEKOMST : HET NIEUWE GEZICHT VAN DE SLACHTOFFEREMANCIPATIE .
DOOR GROENHUIJSEN, M.S. (2021).
2: Procesemancipatie.
- Buruma onderscheidt drie perioden van slachtofferemancipatie:
o Wederopbouw (1950 – 1970)
▪ Het strafproces draait om de (on)schuld van de verdachte, wat het
slachtoffer was overkomen is niet van wezenlijk belang. Ook in
strafrechtswetenschappelijke literatuur is erg weinig aandacht voor
slachtoffers.
o Culturele revolutie (1970 – 1995)
▪ In deze periode was er oog voor de versterking van de rechtspositie van
de zwakkeren in de samenleving. Het ging vooral om de rechtspositie van
verdachten, maar er kwam ook een eerste erkenning van
slachtofferrechten.
o Risicosamenleving (1996 – heden)
▪ Er zijn allerlei ontwikkelingen in het nationale en internationale recht die
passen in de ontwikkeling van een meer slachtoffergericht strafrecht.
- De indeling van Buruma is vooral een mentaliteitsgeschiedenis, die de strafrechtelijke
omgang met slachtoffers bekijkt in relatie tot de mentaliteit/grondhouding van de
verschillende actoren in het strafrecht. De periodisering is gebaseerd op politiek-
sociologische profielen.
- Buruma benoemt drie (mogelijke) neveneffecten van de slachtofferrol:
o Emotionalisering van het strafproces.
▪ Dit wordt vooral gevreesd, maar blijkt in de praktijk mee te vallen.
o Ongunstige invloed op een zorgvuldige beantwoording van de kernvragen van
het strafproces (de bewijsvraag en de strafopleggingsvraag).
o De toegenomen betekenis van de behandeling van de vordering tot
schadevergoeding door de benadeelde partij.
- De auteur van het artikel maakt ook een andere periodisering van de
slachtofferemancipatie, gebaseerd op victimologische kenmerken.
o Tot 1985
▪ Er werd strafrechtelijk nauwelijks iets voor slachtoffers gedaan.
o 1985 – 2010
, ▪ In 1985 breekt de internationale consensus door dat slachtoffers
aanspraak mogen maken op een aantal minimum procedurerechten
binnen het strafrecht.
▪ Er komen in Nederland eerst richtlijnen over de bejegening van
slachtoffers door politie en justitie in het voorbereidend onderzoek. Het
ging hierbij dus niet om geld en aansprakelijkheid, maar om empathie en
emotioneel welbevinden.
• Het voorbereidend onderzoek raakt veel meer slachtoffers dan de
kleine groep slachtoffers waarbij een verdachte wordt gevonden,
vervolgd en bestraft.
• Deze eerste veranderingen waren principiële stappen, maar
stelden inhoudelijk nog niet zoveel voor.
▪ Er was ook veel weerstand vanuit de beroepsgroep tegen meer rechten
voor het slachtoffer, omdat werd gevreesd voor emotionalisering van het
proces, vertraging, rechtsongelijkheid en secundaire victimisatie van het
slachtoffer.
o 2010 – heden
▪ ‘Alle remmen los’ wat betreft slachtofferemancipatie.
▪ Het tijdvak begon met de Wet versterking rechtspositie slachtoffers,
waarmee rechten van slachtoffers werden vastgelegd.
▪ Het streven naar minimalisering van de totale hoeveelheid menselijk leed
(voor zowel daders als slachtoffers) in de nasleep van een strafbaar feit,
is daarna steeds meer op de achtergrond geraakt.
▪ De belangen van slachtoffers zijn een politiek spel geworden, en niet alle
nieuwe (wilde) ideeën lijken goed doordacht.
3: Algemene evaluatie van de voorlopige uitkomst van deze ‘rechtendiscussie’.
- Slachtofferrechten in het strafproces hebben winst en risico’s gebracht.
o Winst:
▪ Slachtoffers zijn geëmancipeerd, en worden niet meer vergeten. Politie,
justitie, rechters en beleidsmakers zijn zich (goed) bewust van het
slachtofferperspectief.
▪ Niet iedereen is positief over deze hervormingen. Vooral rechters zijn
regelmatig sceptisch.
o Risico’s:
▪ De (soms) doorgeschoten ambitie om alle maatregelen in het belang van
slachtoffers te omarmen. Dit is contraproductief, omdat het ‘victim
fatigue’ in de hand kan werken.
▪ De toenemende juridisering van de positie van slachtoffers.
▪ De sterkere fixatie op geld/financiële genoegdoening.
, 4: Juridisering en de fixatie op (veel) geld.
- Enkele vaste motieven die vaak zijn genoemd bij het vormgeven van
slachtofferemancipatie binnen het strafrecht de afgelopen decennia zijn:
o Erkenning van leed en van onrecht zijn de belangrijkste behoeften waaraan
tegemoet moet worden gekomen.
o Rechtvaardigheid tijdens de procedure is belangrijker dan rechtvaardigheid van
de uitkomst.
o Zowel het slachtoffer als de samenleving vinden schadevergoeding belangrijk.
o Schadevergoeding door de dader is belangrijker dan tegemoetkoming door de
overheid.
o Schadevergoeding op zich is belangrijker dan de hoogte van het bedrag.
o Er zullen altijd slachtoffers zijn die ontevreden zijn over het toegekende bedrag.
o Als een toegewezen schadevergoeding niet kan worden uitgekeerd, kan dat
leiden tot secundaire victimisatie.
- Deze achtergrond verklaart waarom de uitbouw van de procespositie voor slachtoffers
vooral door strafrechtsdeskundigen op een praktische wijze is vormgegeven.
o De strafvordering ging meer empathie en maatschappelijke solidariteit
uitstralen naar slachtoffers.
o Het ging om het maximeren van de slachtoffertevredenheid en het
minimaliseren van vermijdbare aanvullende leedondervinding. De grondslagen
van een eerlijk proces van de verdachten zouden hierdoor niet mogen worden
geraakt.
- De laatste jaren zien we meer publicaties over vorderingen van de benadeelde partij in
het strafproces, waarin ook wordt gekeken naar de details van het civielrechtelijke
schadevergoedingsrecht.
o In het begin werd er namelijk redelijk luchtig gedacht over het toekennen van
schadevergoedingen aan slachtoffers. Als de hoogte van de schade niet
nauwkeurig kon worden bepaald, dan volstond een schatting van een passende
vergoeding ook. Civielrechtelijke complicaties zoals waardevermindering van
voorwerpen, werden daarin nauwelijks meegenomen.
o In de laatste fase van de slachtofferemancipatie (‘alle remmen los’), kwam de
slachtofferadvocatuur op. Deze advocaten van slachtoffers kwamen met veel
hogere financiële eisen dan vroeger gebruikelijk was. In de laatste 10 jaar is een
sterke stijging zichtbaar van de gevorderde bedragen in strafzaken, regelmatig
zonder een nauwkeurige onderbouwing.
o Er is nu een tegenbeweging die ervoor pleit om strakker toe te zien op de
juridische zorgvuldigheid in de afhandeling van de vordering van de benadeelde
partij en op de schadevergoedingsmaatregel.
- De Hoge Raad heeft in 2019 een overzichtsarrest uitgebracht, wat betreft de eisen aan
de onderbouwing van vorderingen.
o De feitenrechter heeft nog steeds ruimte om een rechtvaardige en
maatschappelijk wenselijke uitkomst te bereiken.
o Rechtstreekse schade is vereist.
HERVORMING VAN DE PROCESPOSITIE VAN SLACHTOFFERS IN HET STRAFRECHT IN HET RECENTE
VERLEDEN EN DE NABIJE TOEKOMST : HET NIEUWE GEZICHT VAN DE SLACHTOFFEREMANCIPATIE .
DOOR GROENHUIJSEN, M.S. (2021).
2: Procesemancipatie.
- Buruma onderscheidt drie perioden van slachtofferemancipatie:
o Wederopbouw (1950 – 1970)
▪ Het strafproces draait om de (on)schuld van de verdachte, wat het
slachtoffer was overkomen is niet van wezenlijk belang. Ook in
strafrechtswetenschappelijke literatuur is erg weinig aandacht voor
slachtoffers.
o Culturele revolutie (1970 – 1995)
▪ In deze periode was er oog voor de versterking van de rechtspositie van
de zwakkeren in de samenleving. Het ging vooral om de rechtspositie van
verdachten, maar er kwam ook een eerste erkenning van
slachtofferrechten.
o Risicosamenleving (1996 – heden)
▪ Er zijn allerlei ontwikkelingen in het nationale en internationale recht die
passen in de ontwikkeling van een meer slachtoffergericht strafrecht.
- De indeling van Buruma is vooral een mentaliteitsgeschiedenis, die de strafrechtelijke
omgang met slachtoffers bekijkt in relatie tot de mentaliteit/grondhouding van de
verschillende actoren in het strafrecht. De periodisering is gebaseerd op politiek-
sociologische profielen.
- Buruma benoemt drie (mogelijke) neveneffecten van de slachtofferrol:
o Emotionalisering van het strafproces.
▪ Dit wordt vooral gevreesd, maar blijkt in de praktijk mee te vallen.
o Ongunstige invloed op een zorgvuldige beantwoording van de kernvragen van
het strafproces (de bewijsvraag en de strafopleggingsvraag).
o De toegenomen betekenis van de behandeling van de vordering tot
schadevergoeding door de benadeelde partij.
- De auteur van het artikel maakt ook een andere periodisering van de
slachtofferemancipatie, gebaseerd op victimologische kenmerken.
o Tot 1985
▪ Er werd strafrechtelijk nauwelijks iets voor slachtoffers gedaan.
o 1985 – 2010
, ▪ In 1985 breekt de internationale consensus door dat slachtoffers
aanspraak mogen maken op een aantal minimum procedurerechten
binnen het strafrecht.
▪ Er komen in Nederland eerst richtlijnen over de bejegening van
slachtoffers door politie en justitie in het voorbereidend onderzoek. Het
ging hierbij dus niet om geld en aansprakelijkheid, maar om empathie en
emotioneel welbevinden.
• Het voorbereidend onderzoek raakt veel meer slachtoffers dan de
kleine groep slachtoffers waarbij een verdachte wordt gevonden,
vervolgd en bestraft.
• Deze eerste veranderingen waren principiële stappen, maar
stelden inhoudelijk nog niet zoveel voor.
▪ Er was ook veel weerstand vanuit de beroepsgroep tegen meer rechten
voor het slachtoffer, omdat werd gevreesd voor emotionalisering van het
proces, vertraging, rechtsongelijkheid en secundaire victimisatie van het
slachtoffer.
o 2010 – heden
▪ ‘Alle remmen los’ wat betreft slachtofferemancipatie.
▪ Het tijdvak begon met de Wet versterking rechtspositie slachtoffers,
waarmee rechten van slachtoffers werden vastgelegd.
▪ Het streven naar minimalisering van de totale hoeveelheid menselijk leed
(voor zowel daders als slachtoffers) in de nasleep van een strafbaar feit,
is daarna steeds meer op de achtergrond geraakt.
▪ De belangen van slachtoffers zijn een politiek spel geworden, en niet alle
nieuwe (wilde) ideeën lijken goed doordacht.
3: Algemene evaluatie van de voorlopige uitkomst van deze ‘rechtendiscussie’.
- Slachtofferrechten in het strafproces hebben winst en risico’s gebracht.
o Winst:
▪ Slachtoffers zijn geëmancipeerd, en worden niet meer vergeten. Politie,
justitie, rechters en beleidsmakers zijn zich (goed) bewust van het
slachtofferperspectief.
▪ Niet iedereen is positief over deze hervormingen. Vooral rechters zijn
regelmatig sceptisch.
o Risico’s:
▪ De (soms) doorgeschoten ambitie om alle maatregelen in het belang van
slachtoffers te omarmen. Dit is contraproductief, omdat het ‘victim
fatigue’ in de hand kan werken.
▪ De toenemende juridisering van de positie van slachtoffers.
▪ De sterkere fixatie op geld/financiële genoegdoening.
, 4: Juridisering en de fixatie op (veel) geld.
- Enkele vaste motieven die vaak zijn genoemd bij het vormgeven van
slachtofferemancipatie binnen het strafrecht de afgelopen decennia zijn:
o Erkenning van leed en van onrecht zijn de belangrijkste behoeften waaraan
tegemoet moet worden gekomen.
o Rechtvaardigheid tijdens de procedure is belangrijker dan rechtvaardigheid van
de uitkomst.
o Zowel het slachtoffer als de samenleving vinden schadevergoeding belangrijk.
o Schadevergoeding door de dader is belangrijker dan tegemoetkoming door de
overheid.
o Schadevergoeding op zich is belangrijker dan de hoogte van het bedrag.
o Er zullen altijd slachtoffers zijn die ontevreden zijn over het toegekende bedrag.
o Als een toegewezen schadevergoeding niet kan worden uitgekeerd, kan dat
leiden tot secundaire victimisatie.
- Deze achtergrond verklaart waarom de uitbouw van de procespositie voor slachtoffers
vooral door strafrechtsdeskundigen op een praktische wijze is vormgegeven.
o De strafvordering ging meer empathie en maatschappelijke solidariteit
uitstralen naar slachtoffers.
o Het ging om het maximeren van de slachtoffertevredenheid en het
minimaliseren van vermijdbare aanvullende leedondervinding. De grondslagen
van een eerlijk proces van de verdachten zouden hierdoor niet mogen worden
geraakt.
- De laatste jaren zien we meer publicaties over vorderingen van de benadeelde partij in
het strafproces, waarin ook wordt gekeken naar de details van het civielrechtelijke
schadevergoedingsrecht.
o In het begin werd er namelijk redelijk luchtig gedacht over het toekennen van
schadevergoedingen aan slachtoffers. Als de hoogte van de schade niet
nauwkeurig kon worden bepaald, dan volstond een schatting van een passende
vergoeding ook. Civielrechtelijke complicaties zoals waardevermindering van
voorwerpen, werden daarin nauwelijks meegenomen.
o In de laatste fase van de slachtofferemancipatie (‘alle remmen los’), kwam de
slachtofferadvocatuur op. Deze advocaten van slachtoffers kwamen met veel
hogere financiële eisen dan vroeger gebruikelijk was. In de laatste 10 jaar is een
sterke stijging zichtbaar van de gevorderde bedragen in strafzaken, regelmatig
zonder een nauwkeurige onderbouwing.
o Er is nu een tegenbeweging die ervoor pleit om strakker toe te zien op de
juridische zorgvuldigheid in de afhandeling van de vordering van de benadeelde
partij en op de schadevergoedingsmaatregel.
- De Hoge Raad heeft in 2019 een overzichtsarrest uitgebracht, wat betreft de eisen aan
de onderbouwing van vorderingen.
o De feitenrechter heeft nog steeds ruimte om een rechtvaardige en
maatschappelijk wenselijke uitkomst te bereiken.
o Rechtstreekse schade is vereist.
