Wijsbegeerte en ethiek
Deel 1: ethiek ...................................................................................................5
Hoofdstuk 1: Ethisch redeneren .............................................................................5
I. Wat is de ethiek? ......................................................................................................5
A. Descriptieve ethiek vs normatieve ethiek ..............................................................5
B. Meta-ethiek ...........................................................................................................6
C. Waarom ethiek? ....................................................................................................6
D. Ethiek als toetssteen .............................................................................................7
II. Enkele definities ........................................................................................................7
A. Onderscheid tussen immoraliteit en a-moraliteit ..................................................7
B. Onderscheid tussen feiten en waarden (David Hume) ..........................................7
III. Ethisch redeneren .....................................................................................................8
A. Deductie ................................................................................................................8
B. Inductie en abductie..............................................................................................9
C. Gedachte-experimenten .....................................................................................10
IV. Beroepsethiek en ethische conflicten.....................................................................11
A. Deontologische codes ........................................................................................11
B. Rollenconflicten ...................................................................................................12
V. Verschillende ethische theorieën ............................................................................13
VI. Reflectievragen .......................................................................................................14
Hoofdstuk 2: Utilitarisme .......................................................................................15
I. Basiskenmerken utilitarisme ..................................................................................15
II. Hervormers.............................................................................................................15
A. Jeremy Bentham (1948 - 1832) ...........................................................................15
B. John stuart Mill (1806 - 1873) .............................................................................16
III. Ontwikkelingen utilitarisme ....................................................................................17
A. Waarde van genot ...............................................................................................17
B. Voorkeurutilitarisme .............................................................................................18
C. Act-utilitarisme vs regelutilitarisme .....................................................................18
D. Utilitarisme en het trolley probleem.....................................................................19
IV. Kritieken utilitarisme ...............................................................................................20
A. Rechtvaardige verdeling?....................................................................................20
B. Utilitarisme is te veeleisend .................................................................................20
C. Speciale verplichtingen .......................................................................................20
V. Samenvattend overzicht ........................................................................................20
Hoofdstuk 3: Deontologie .....................................................................................21
I. Basiskenmerken deontologie .................................................................................21
II. Immanuel Kant (1724 - 1804) .................................................................................21
A. Kants kritiek op consequentialisme ....................................................................21
B. Kants uitgangspunt .............................................................................................21
1
, III. Kants categorische imperatieven ...........................................................................23
A. Eerste formulering ...............................................................................................23
B. Tweede formulering .............................................................................................24
C. Deontologie vs regelutilitarisme ..........................................................................24
D. Kants vierstappenplan ........................................................................................24
E. Sterktes van Kants ethiek ...................................................................................25
F. Kritieken op Kants ethiek ....................................................................................25
IV. Hedendaagse deontologie .....................................................................................26
V. Toepassing: sweatshops en mensenrechten .........................................................26
VI. Reflectievragen ......................................................................................................27
Hoofdstuk 4: Deugdethiek.....................................................................................28
I. Basiskenmerken .....................................................................................................28
II. Aristoteles (384 -322 v. Chr.) ..................................................................................28
A. Ethiek en geluk volgens de teleologie .................................................................28
B. Deugden ..............................................................................................................29
III. Kritieken en ontwikkelingen ...................................................................................31
A. Deugdelijk handelen ............................................................................................31
B. Deugden en externe omstandigheden ................................................................31
C. Wie heeft karakter? .............................................................................................31
D. Deugdethiek is cultureel relatief ..........................................................................32
IV. Moderne deugdethiek (Alasdair MacIntyre (1929 - ) ..............................................32
A. MacIntyre en cultureel relativisme .......................................................................32
B. MacIntyre over praktijken ....................................................................................33
C. Interne en externe goederen ...............................................................................33
D. MacIntyre’s deugden ...........................................................................................33
E. Kritiek van MacIntyre...........................................................................................34
F. Kritiek op MacIntyre ............................................................................................34
V. Reflectievragen ......................................................................................................35
Hoofdstuk 5: zorgethiek ........................................................................................36
I. Zorgethiek ..............................................................................................................36
A. Ontstaan zorgethiek ............................................................................................36
B. Kenmerken zorgethiek ........................................................................................37
II. Kritieken zorgethiek ................................................................................................38
A. Essentialisme ......................................................................................................38
B. Wat met vreemden? ............................................................................................38
C. Wat met onpartijdigheid? ....................................................................................38
D. Instellingen en rechtvaardigheid .........................................................................39
III. Reflectievragen ......................................................................................................39
Hoofdstuk 6: epistemisch onrecht .......................................................................40
I. Epistemologie.........................................................................................................40
A. Wat is het? ..........................................................................................................40
B. Ethiek van de geloofwaardigheid: Miranda Fricker (1966 - ) ...............................40
2
, II. Soorten epistemisch onrecht .................................................................................41
A. Getuigenisonrecht ...............................................................................................41
B. Hermeneutisch onrecht .......................................................................................42
III. Verdere ontwikkelingen ..........................................................................................43
A. Geloofwaardigheidsteveel ...................................................................................43
B. Gaslighting ..........................................................................................................43
C. Testimonial smothering .......................................................................................43
IV. Reflectievragen ......................................................................................................43
Hoofdstuk 7: ethiek van de marketing .................................................................44
I. Wat is de ethiek van de marketing? .......................................................................44
A. De 4P’s ................................................................................................................44
B. Marketing en waarden.........................................................................................44
II. Ethiek van producten .............................................................................................44
A. Productaansprakelijkheid ....................................................................................44
B. Modellen van verantwoordelijkheid en schade ...................................................45
III. Ethiek van de prijzen ..............................................................................................47
A. Prijsopdrijving ......................................................................................................47
B. Roofprijzen ..........................................................................................................47
IV. Ethiek van de reclame ............................................................................................48
A. Reclame en waarheid ..........................................................................................48
B. Kritiek op reclame en autonomie ........................................................................49
C. Reclame en kwetsbaarheid .................................................................................50
D. Reclame en privacy .............................................................................................50
E. Reclame en stereotypes......................................................................................50
Deel 2: Maatschappijfilosofie .........................................................................51
Hoofdstuk 8: de sociale en publieke rol van bedrijven .......................................51
I. Inleiding ..................................................................................................................51
II. Het private en publieke domein .............................................................................51
A. Wat is het privaat-publieke onderscheid?...........................................................51
B. Een korte voorgeschiedenis ................................................................................51
III. Maatschappelijk verantwoord ondernemen ...........................................................52
A. Economische model............................................................................................53
B. Stakeholder model (Freeman) .............................................................................55
C. Strategische model .............................................................................................56
D. Politieke model (Claassen) ..................................................................................57
IV. Reflectievragen ......................................................................................................57
Hoofdstuk 9: Rechtvaardigheid en kansengelijkheid .........................................58
I. Wat is rechtvaardigheid? ........................................................................................58
A. Rechtvaardigheid als maatstaf ............................................................................58
B. Private vs publieke rechtvaardigheid ..................................................................58
C. Hoe bepalen we wat rechtvaardig is? .................................................................58
3
, II. John Rawls’ theorie van de rechtvaardigheid (1921 - 2002) ..................................59
A. Invloed contracttheorie .......................................................................................59
B. 2 principes van rechtvaardigheid ........................................................................60
C. Kritiek op Rawls theorie ......................................................................................61
III. Gelijke kansen en meritocratie ...............................................................................62
A. Historische context .............................................................................................62
B. Rawls over natuurlijke talenten ...........................................................................62
C. Kritiek op Rawls ..................................................................................................63
IV. Reflectievragen ......................................................................................................64
Hoofdstuk 10: Racisme .........................................................................................65
I. ‘Ras’........................................................................................................................65
A. Traditionele visie ..................................................................................................65
B. Raciaal scepticisme en raciaal eliminativisme ....................................................65
C. Raciaal constructivisme en raciaal conservatisme .............................................66
II. Racisme .................................................................................................................67
A. Vormen van racisme ............................................................................................67
B. Individueel racisme .............................................................................................67
C. Institutioneel racisme ..........................................................................................68
D. Neoracisme .........................................................................................................69
III. Racisme bestrijden.................................................................................................69
A. Kleurenblind of kleurenbewust? ..........................................................................69
B. Actie op de werkvloer .........................................................................................70
IV. Reflectievragen ......................................................................................................71
Hoofdstuk 11: Werk ................................................................................................72
I. Wat is werk? ...........................................................................................................72
A. Definitie ...............................................................................................................72
B. Elementen waaruit werk bestaat .........................................................................72
II. vervullend werk ......................................................................................................73
A. Evolutie werk .......................................................................................................73
B. Vervreemding (Marx) ...........................................................................................74
III. Het liberale model van Norman Bowie (1942 - ) ....................................................77
A. Liberaal model .....................................................................................................77
B. Inspraak op de werkvloer ....................................................................................78
IV. Reflectievragen ......................................................................................................78
Hoofdstuk 12: Grenzen aan de markt ..................................................................79
I. Wat is vermarketing?..............................................................................................79
II. Kritieken Michael Sandel (1953 - ) .........................................................................79
A. Dwang-argument ................................................................................................79
B. Corrumpering-argument .....................................................................................80
Voorbeeldexamen ..................................................................................................82
4
, Deel 1: ethiek
Hoofdstuk 1: Ethisch redeneren
I. Wat is de ethiek?
Ethiek = De systematische en kritische studie van de moraliteit (i.e. onze opvattingen
over goed en kwaad)
- Ethische vragen
• Hoe moet men leven? (Socrates)
• Hoe wordt ik een goede persoon? (Aristoteles)
• Welke handeling heeft de beste gevolgen? (Bentham)
• Wat zijn onze plichten? (Kant)
- Verschillende vragen leiden tot verschillende perspectieven op de moraliteit:
• Wat is belangrijk?
• Karakter?
• Onze intenties?
• De gevolgen van onze keuzes?
A. Descriptieve ethiek vs normatieve ethiek
‣ Descriptieve ethiek
- Empirisch onderzoek (sociologisch of antropologisch) naar de acceptatie of afwijzing
waarden in samenlevingen, gemeenschappen of beroepsgroepen
—> Welke waarden worden in een bepaalde samenleving geaccepteerd?
bv: Wat zijn de belangrijkste waarden in de financiële wereld?
Waarom beschouwen steeds meer mensen vlees eten als onethisch?
- Moreel-psychologisch onderzoek naar bv. morele beslissingen of de rol van emoties in
de moraliteit
—> Hoe maken wij morele beslissingen?
bv: Spelen intuïties een grotere rol bij morele beslissingen dan ethische reflectie?
- Relatie tussen beschrijvende en normatieve ethiek
• Beschrijvende ethiek geeft inzicht in hoe moraliteit werkt
• Maar normatieve ethiek moet kritisch blijven
‣ Normatieve ethiek
Normatieve ethiek = studie van wat wij zouden moeten doen
bv: Wat is een goede handeling?
Waarom is autonomie belangrijk?
Waarom mag je niet discrimineren?
- Belang van ethisch reflectie: We proberen deze vragen te beantwoorden door kritisch
na te denken niet enkel op basis van intuïties, emoties of traditie
5
Deel 1: ethiek ...................................................................................................5
Hoofdstuk 1: Ethisch redeneren .............................................................................5
I. Wat is de ethiek? ......................................................................................................5
A. Descriptieve ethiek vs normatieve ethiek ..............................................................5
B. Meta-ethiek ...........................................................................................................6
C. Waarom ethiek? ....................................................................................................6
D. Ethiek als toetssteen .............................................................................................7
II. Enkele definities ........................................................................................................7
A. Onderscheid tussen immoraliteit en a-moraliteit ..................................................7
B. Onderscheid tussen feiten en waarden (David Hume) ..........................................7
III. Ethisch redeneren .....................................................................................................8
A. Deductie ................................................................................................................8
B. Inductie en abductie..............................................................................................9
C. Gedachte-experimenten .....................................................................................10
IV. Beroepsethiek en ethische conflicten.....................................................................11
A. Deontologische codes ........................................................................................11
B. Rollenconflicten ...................................................................................................12
V. Verschillende ethische theorieën ............................................................................13
VI. Reflectievragen .......................................................................................................14
Hoofdstuk 2: Utilitarisme .......................................................................................15
I. Basiskenmerken utilitarisme ..................................................................................15
II. Hervormers.............................................................................................................15
A. Jeremy Bentham (1948 - 1832) ...........................................................................15
B. John stuart Mill (1806 - 1873) .............................................................................16
III. Ontwikkelingen utilitarisme ....................................................................................17
A. Waarde van genot ...............................................................................................17
B. Voorkeurutilitarisme .............................................................................................18
C. Act-utilitarisme vs regelutilitarisme .....................................................................18
D. Utilitarisme en het trolley probleem.....................................................................19
IV. Kritieken utilitarisme ...............................................................................................20
A. Rechtvaardige verdeling?....................................................................................20
B. Utilitarisme is te veeleisend .................................................................................20
C. Speciale verplichtingen .......................................................................................20
V. Samenvattend overzicht ........................................................................................20
Hoofdstuk 3: Deontologie .....................................................................................21
I. Basiskenmerken deontologie .................................................................................21
II. Immanuel Kant (1724 - 1804) .................................................................................21
A. Kants kritiek op consequentialisme ....................................................................21
B. Kants uitgangspunt .............................................................................................21
1
, III. Kants categorische imperatieven ...........................................................................23
A. Eerste formulering ...............................................................................................23
B. Tweede formulering .............................................................................................24
C. Deontologie vs regelutilitarisme ..........................................................................24
D. Kants vierstappenplan ........................................................................................24
E. Sterktes van Kants ethiek ...................................................................................25
F. Kritieken op Kants ethiek ....................................................................................25
IV. Hedendaagse deontologie .....................................................................................26
V. Toepassing: sweatshops en mensenrechten .........................................................26
VI. Reflectievragen ......................................................................................................27
Hoofdstuk 4: Deugdethiek.....................................................................................28
I. Basiskenmerken .....................................................................................................28
II. Aristoteles (384 -322 v. Chr.) ..................................................................................28
A. Ethiek en geluk volgens de teleologie .................................................................28
B. Deugden ..............................................................................................................29
III. Kritieken en ontwikkelingen ...................................................................................31
A. Deugdelijk handelen ............................................................................................31
B. Deugden en externe omstandigheden ................................................................31
C. Wie heeft karakter? .............................................................................................31
D. Deugdethiek is cultureel relatief ..........................................................................32
IV. Moderne deugdethiek (Alasdair MacIntyre (1929 - ) ..............................................32
A. MacIntyre en cultureel relativisme .......................................................................32
B. MacIntyre over praktijken ....................................................................................33
C. Interne en externe goederen ...............................................................................33
D. MacIntyre’s deugden ...........................................................................................33
E. Kritiek van MacIntyre...........................................................................................34
F. Kritiek op MacIntyre ............................................................................................34
V. Reflectievragen ......................................................................................................35
Hoofdstuk 5: zorgethiek ........................................................................................36
I. Zorgethiek ..............................................................................................................36
A. Ontstaan zorgethiek ............................................................................................36
B. Kenmerken zorgethiek ........................................................................................37
II. Kritieken zorgethiek ................................................................................................38
A. Essentialisme ......................................................................................................38
B. Wat met vreemden? ............................................................................................38
C. Wat met onpartijdigheid? ....................................................................................38
D. Instellingen en rechtvaardigheid .........................................................................39
III. Reflectievragen ......................................................................................................39
Hoofdstuk 6: epistemisch onrecht .......................................................................40
I. Epistemologie.........................................................................................................40
A. Wat is het? ..........................................................................................................40
B. Ethiek van de geloofwaardigheid: Miranda Fricker (1966 - ) ...............................40
2
, II. Soorten epistemisch onrecht .................................................................................41
A. Getuigenisonrecht ...............................................................................................41
B. Hermeneutisch onrecht .......................................................................................42
III. Verdere ontwikkelingen ..........................................................................................43
A. Geloofwaardigheidsteveel ...................................................................................43
B. Gaslighting ..........................................................................................................43
C. Testimonial smothering .......................................................................................43
IV. Reflectievragen ......................................................................................................43
Hoofdstuk 7: ethiek van de marketing .................................................................44
I. Wat is de ethiek van de marketing? .......................................................................44
A. De 4P’s ................................................................................................................44
B. Marketing en waarden.........................................................................................44
II. Ethiek van producten .............................................................................................44
A. Productaansprakelijkheid ....................................................................................44
B. Modellen van verantwoordelijkheid en schade ...................................................45
III. Ethiek van de prijzen ..............................................................................................47
A. Prijsopdrijving ......................................................................................................47
B. Roofprijzen ..........................................................................................................47
IV. Ethiek van de reclame ............................................................................................48
A. Reclame en waarheid ..........................................................................................48
B. Kritiek op reclame en autonomie ........................................................................49
C. Reclame en kwetsbaarheid .................................................................................50
D. Reclame en privacy .............................................................................................50
E. Reclame en stereotypes......................................................................................50
Deel 2: Maatschappijfilosofie .........................................................................51
Hoofdstuk 8: de sociale en publieke rol van bedrijven .......................................51
I. Inleiding ..................................................................................................................51
II. Het private en publieke domein .............................................................................51
A. Wat is het privaat-publieke onderscheid?...........................................................51
B. Een korte voorgeschiedenis ................................................................................51
III. Maatschappelijk verantwoord ondernemen ...........................................................52
A. Economische model............................................................................................53
B. Stakeholder model (Freeman) .............................................................................55
C. Strategische model .............................................................................................56
D. Politieke model (Claassen) ..................................................................................57
IV. Reflectievragen ......................................................................................................57
Hoofdstuk 9: Rechtvaardigheid en kansengelijkheid .........................................58
I. Wat is rechtvaardigheid? ........................................................................................58
A. Rechtvaardigheid als maatstaf ............................................................................58
B. Private vs publieke rechtvaardigheid ..................................................................58
C. Hoe bepalen we wat rechtvaardig is? .................................................................58
3
, II. John Rawls’ theorie van de rechtvaardigheid (1921 - 2002) ..................................59
A. Invloed contracttheorie .......................................................................................59
B. 2 principes van rechtvaardigheid ........................................................................60
C. Kritiek op Rawls theorie ......................................................................................61
III. Gelijke kansen en meritocratie ...............................................................................62
A. Historische context .............................................................................................62
B. Rawls over natuurlijke talenten ...........................................................................62
C. Kritiek op Rawls ..................................................................................................63
IV. Reflectievragen ......................................................................................................64
Hoofdstuk 10: Racisme .........................................................................................65
I. ‘Ras’........................................................................................................................65
A. Traditionele visie ..................................................................................................65
B. Raciaal scepticisme en raciaal eliminativisme ....................................................65
C. Raciaal constructivisme en raciaal conservatisme .............................................66
II. Racisme .................................................................................................................67
A. Vormen van racisme ............................................................................................67
B. Individueel racisme .............................................................................................67
C. Institutioneel racisme ..........................................................................................68
D. Neoracisme .........................................................................................................69
III. Racisme bestrijden.................................................................................................69
A. Kleurenblind of kleurenbewust? ..........................................................................69
B. Actie op de werkvloer .........................................................................................70
IV. Reflectievragen ......................................................................................................71
Hoofdstuk 11: Werk ................................................................................................72
I. Wat is werk? ...........................................................................................................72
A. Definitie ...............................................................................................................72
B. Elementen waaruit werk bestaat .........................................................................72
II. vervullend werk ......................................................................................................73
A. Evolutie werk .......................................................................................................73
B. Vervreemding (Marx) ...........................................................................................74
III. Het liberale model van Norman Bowie (1942 - ) ....................................................77
A. Liberaal model .....................................................................................................77
B. Inspraak op de werkvloer ....................................................................................78
IV. Reflectievragen ......................................................................................................78
Hoofdstuk 12: Grenzen aan de markt ..................................................................79
I. Wat is vermarketing?..............................................................................................79
II. Kritieken Michael Sandel (1953 - ) .........................................................................79
A. Dwang-argument ................................................................................................79
B. Corrumpering-argument .....................................................................................80
Voorbeeldexamen ..................................................................................................82
4
, Deel 1: ethiek
Hoofdstuk 1: Ethisch redeneren
I. Wat is de ethiek?
Ethiek = De systematische en kritische studie van de moraliteit (i.e. onze opvattingen
over goed en kwaad)
- Ethische vragen
• Hoe moet men leven? (Socrates)
• Hoe wordt ik een goede persoon? (Aristoteles)
• Welke handeling heeft de beste gevolgen? (Bentham)
• Wat zijn onze plichten? (Kant)
- Verschillende vragen leiden tot verschillende perspectieven op de moraliteit:
• Wat is belangrijk?
• Karakter?
• Onze intenties?
• De gevolgen van onze keuzes?
A. Descriptieve ethiek vs normatieve ethiek
‣ Descriptieve ethiek
- Empirisch onderzoek (sociologisch of antropologisch) naar de acceptatie of afwijzing
waarden in samenlevingen, gemeenschappen of beroepsgroepen
—> Welke waarden worden in een bepaalde samenleving geaccepteerd?
bv: Wat zijn de belangrijkste waarden in de financiële wereld?
Waarom beschouwen steeds meer mensen vlees eten als onethisch?
- Moreel-psychologisch onderzoek naar bv. morele beslissingen of de rol van emoties in
de moraliteit
—> Hoe maken wij morele beslissingen?
bv: Spelen intuïties een grotere rol bij morele beslissingen dan ethische reflectie?
- Relatie tussen beschrijvende en normatieve ethiek
• Beschrijvende ethiek geeft inzicht in hoe moraliteit werkt
• Maar normatieve ethiek moet kritisch blijven
‣ Normatieve ethiek
Normatieve ethiek = studie van wat wij zouden moeten doen
bv: Wat is een goede handeling?
Waarom is autonomie belangrijk?
Waarom mag je niet discrimineren?
- Belang van ethisch reflectie: We proberen deze vragen te beantwoorden door kritisch
na te denken niet enkel op basis van intuïties, emoties of traditie
5
