LES 1: ALGEMEEN KADER
Forensisch welzijnswerk = wisselwerking tussen justitie en welzijn
1. Concept
Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon, 1980
• Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, berechting & strafuitvoering) = recht
• Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het individueel of collectief welzijn = hulp- en
dienstverlening (hierna HDV) (maatschappij)
ð DUS: welzijnswerk (= focus) binnen het forensisch veld (= specificiteit)
Wat?
- Hulp- en dienstverlening
- aan mensen die als dader, slachtoffer of na(ast)bestaande*
- (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
* Justitiabele = iemand die recht zoekt
Meest frequent gebruikt voor daders/verdachten
Focus FWZW = volwassen daders/verdachten
slachtoffers → Victimologie
minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
Voor wie? Doelgroep
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie
Door wie? Aanbod
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
– Hulpverlening: drughulpverlening, geestelijke gezondheidszorg, OCMW …
– Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken… (à ruimer)
• Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers
– Justitieel welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp, Slachtofferonthaal,
hulpverlening aan seksuele delinquenten, Psychosociale dienst (PSD),
Justitiehuizen, Zorgteam, Herstelbemiddeling…
1.2 Concept – eenvoudig:
~ wat is finaliteit (te bereiken doel bepaald complexiteit) – wie is opdrachtgever?
~ organisatie en bevoegdheidsniveaus
à onderscheid autonoom vs. aan justitie gebonden FWZW
1
,Autonoom FWZW
• Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
• Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
Aan justitie gebonden FWZW
• HDV (hulp- en dienstverlening) in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
• Welzijnswerk onder mandaat (van justitie)
1.3 Oorzaak complexiteit
1. ~ ontstaansgeschiedenis
̶ Welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-initiatief als initiatief overheid
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
̶ 1980-85: opsplitsing bevoegdheden
‒ Autonoom FWZW: hulp op vraag v/d cliënt (vrijwilligheid) =
gemeenschappen
‒ Aan justitie gebonden WZW: hulp in nauw verband uitvoering strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke invrijheidstelling) = federaal
e
̶ 2011: 6 staatshervorming (Vlinderakkoord)
‒ Onderscheid 80-85 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie verbonden
WZW) → gemeenschappen (in plaats van federaal)
‒ Onderscheid wordt complexer
2. Verhouding welzijnswerk – forensisch
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
• Fundamenteel
• Wat zijn onze doelstellingen? Wat is onze finaliteit?
• Praktisch/organisatorisch
• Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
• Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
2.1 fundamenteel – finaliteit
Autonoom FWZW
• = Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
• Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW wet 1976), óók daders
• Wie is opdrachtgever? De cliënt (vrijwilligheid)
• Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
• Combinatie van individueel perspectief (HV) én structureel, maatschappelijk en
preventief perspectief
• Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
2
, • Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen
• Beroepsgeheim als hulpverlener
• Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW): op vraag van cliënt; werken met criminelen
Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg
Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
ð Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
= vanuit perspectief persoon (niet vanuit justitie)
= vraag- & behoeftegericht werken (noden)
Aan justitie gebonden FWZW
• Welzijnswerk onder mandaat (van opdrachtgever)
• Opdrachtgever: actor binnen Justitie (echelons SRB)
• Vb: onderzoeksrechter, gevangenisdirecteur, SURB…
• Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding…
• Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bv. bij advies geven)
• Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD)
• Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende straffen en maatregelen
met het oog op een optimale terugkeer in de maatschappij”
• Werk PSD = opvolging en begeleiding (v personen in gevangenis) (technieken) in functie van
advies en re-integratie (finaliteit)
• Missie PSD =/= nastreven v recht op menswaardig leven
• Technieken bij HDV en PSD zijn hetzelfde maar de finaliteit verschilt
Illustratief – aan justitie verbonden WZW
Boxstaens (2020): verhouding justitie-assistent (JA) en cliënt = werkalliantie
̶ Rol JA: toezicht houden (controle voorwaarden) én ondersteunen (HV)
= dubbele rol – vinden van balans
̶ Doelstellingen gaan voor op de vertrouwensrelatie
‒ Doelstellingen op voorhand bepaald (door opdrachtgever) = bepalend
‒ Samenwerking = zoeken van overeenkomst over de doelstellingen
‒ Verbinding maken tussen JA en cliënt in functie van bereiken doelstellingen
2.2 Spanningsveld welzijn – justitie?
Oorzaak spanningsveld?
~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke veranderingen
Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk
3
, Kritiek op strafrecht
• SR = normerend en conserverend
• De strafrechtsbedeling
• niet neutraal
• sterk link politieke, sociale, economische context die mee inhoud en doel van SR bepalen
Terug naar klassiek SR - abolitionisme - herstel
• DUS forensische context komt onder druk te staan
Kritiek op welzijnswerk
̶ “What works?” (Martinson, 1974): meta-analyse over effectiviteit v welzijnswerk aan gedetineerden
̶ Gebrek aan effectiviteit van behandeling tijdens detentie (en interventies in welzijnswerk algemeen)
Kritiek op welzijnswerk
Ook binnen het welzijnswerk
• inzicht in paradoxaal karakter van welzijnsinterventies
= hulpverlenend én paternalistisch
ð Welzijnswerk stelt zichzelf in vraag
- Professionelen, objectief en deskundigheid
- MAAR: interventies zijn niet neutraal want macht(spositie)
ð Ontstaan van nieuwe initiatieven in FWZW
• onthaaltehuizen ex-gedetineerden, psychiatrische patiënten, alternatief juridisch advies,
belangengroepen
Gevolg
̶ Professionelen in forensische context
̶ Niet zomaar doelstelling van justitie volgen; ook kritisch zijn
à Recht menswaardig bestaan en maatschappelijke dienstverlening
̶ Ontwikkelen aanbod maatschappelijke dienstverlening onafhankelijk van justitie
̶ Welzijnswerk: positie wijzigt
̶ Méér dan instrumentele inpassing in economische en sociale controle
̶ Ook subjectief recht op maatschappelijke dienstverlening (~ OCMW wet 1976)
Essentie: hoeveel welzijn/justitie prevaleert?
è ‘hulp en recht’ debat / spanningsveld:
• Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
• Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm)
= ‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
Welzijn als doel op zich OF ‘binnenhalen’ hulpverlening?
Recht op menswaardig leven OF rechtsconforme burgers?
4
Forensisch welzijnswerk = wisselwerking tussen justitie en welzijn
1. Concept
Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon, 1980
• Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing,
vervolging, berechting & strafuitvoering) = recht
• Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het individueel of collectief welzijn = hulp- en
dienstverlening (hierna HDV) (maatschappij)
ð DUS: welzijnswerk (= focus) binnen het forensisch veld (= specificiteit)
Wat?
- Hulp- en dienstverlening
- aan mensen die als dader, slachtoffer of na(ast)bestaande*
- (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
* Justitiabele = iemand die recht zoekt
Meest frequent gebruikt voor daders/verdachten
Focus FWZW = volwassen daders/verdachten
slachtoffers → Victimologie
minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
Voor wie? Doelgroep
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie
Door wie? Aanbod
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
– Hulpverlening: drughulpverlening, geestelijke gezondheidszorg, OCMW …
– Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken… (à ruimer)
• Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers
– Justitieel welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp, Slachtofferonthaal,
hulpverlening aan seksuele delinquenten, Psychosociale dienst (PSD),
Justitiehuizen, Zorgteam, Herstelbemiddeling…
1.2 Concept – eenvoudig:
~ wat is finaliteit (te bereiken doel bepaald complexiteit) – wie is opdrachtgever?
~ organisatie en bevoegdheidsniveaus
à onderscheid autonoom vs. aan justitie gebonden FWZW
1
,Autonoom FWZW
• Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
• Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
Aan justitie gebonden FWZW
• HDV (hulp- en dienstverlening) in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
• Welzijnswerk onder mandaat (van justitie)
1.3 Oorzaak complexiteit
1. ~ ontstaansgeschiedenis
̶ Welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-initiatief als initiatief overheid
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen
̶ 1980-85: opsplitsing bevoegdheden
‒ Autonoom FWZW: hulp op vraag v/d cliënt (vrijwilligheid) =
gemeenschappen
‒ Aan justitie gebonden WZW: hulp in nauw verband uitvoering strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke invrijheidstelling) = federaal
e
̶ 2011: 6 staatshervorming (Vlinderakkoord)
‒ Onderscheid 80-85 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie verbonden
WZW) → gemeenschappen (in plaats van federaal)
‒ Onderscheid wordt complexer
2. Verhouding welzijnswerk – forensisch
Kern = debat verhouding welzijn(swerk) en straf(rechtsbedeling)
• Fundamenteel
• Wat zijn onze doelstellingen? Wat is onze finaliteit?
• Praktisch/organisatorisch
• Hoe samenwerken? (~ verschillende opdrachtgever)
• Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim)
2.1 fundamenteel – finaliteit
Autonoom FWZW
• = Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
• Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW wet 1976), óók daders
• Wie is opdrachtgever? De cliënt (vrijwilligheid)
• Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
• Combinatie van individueel perspectief (HV) én structureel, maatschappelijk en
preventief perspectief
• Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
2
, • Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen
• Beroepsgeheim als hulpverlener
• Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW): op vraag van cliënt; werken met criminelen
Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg
Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
ð Ondersteuning bij functioneren en bij participeren aan samenleving
= vanuit perspectief persoon (niet vanuit justitie)
= vraag- & behoeftegericht werken (noden)
Aan justitie gebonden FWZW
• Welzijnswerk onder mandaat (van opdrachtgever)
• Opdrachtgever: actor binnen Justitie (echelons SRB)
• Vb: onderzoeksrechter, gevangenisdirecteur, SURB…
• Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding…
• Beroepsgeheim, maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bv. bij advies geven)
• Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD)
• Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en
geïndividualiseerde uitvoering van vrijheidsbenemende straffen en maatregelen
met het oog op een optimale terugkeer in de maatschappij”
• Werk PSD = opvolging en begeleiding (v personen in gevangenis) (technieken) in functie van
advies en re-integratie (finaliteit)
• Missie PSD =/= nastreven v recht op menswaardig leven
• Technieken bij HDV en PSD zijn hetzelfde maar de finaliteit verschilt
Illustratief – aan justitie verbonden WZW
Boxstaens (2020): verhouding justitie-assistent (JA) en cliënt = werkalliantie
̶ Rol JA: toezicht houden (controle voorwaarden) én ondersteunen (HV)
= dubbele rol – vinden van balans
̶ Doelstellingen gaan voor op de vertrouwensrelatie
‒ Doelstellingen op voorhand bepaald (door opdrachtgever) = bepalend
‒ Samenwerking = zoeken van overeenkomst over de doelstellingen
‒ Verbinding maken tussen JA en cliënt in functie van bereiken doelstellingen
2.2 Spanningsveld welzijn – justitie?
Oorzaak spanningsveld?
~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke veranderingen
Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk
3
, Kritiek op strafrecht
• SR = normerend en conserverend
• De strafrechtsbedeling
• niet neutraal
• sterk link politieke, sociale, economische context die mee inhoud en doel van SR bepalen
Terug naar klassiek SR - abolitionisme - herstel
• DUS forensische context komt onder druk te staan
Kritiek op welzijnswerk
̶ “What works?” (Martinson, 1974): meta-analyse over effectiviteit v welzijnswerk aan gedetineerden
̶ Gebrek aan effectiviteit van behandeling tijdens detentie (en interventies in welzijnswerk algemeen)
Kritiek op welzijnswerk
Ook binnen het welzijnswerk
• inzicht in paradoxaal karakter van welzijnsinterventies
= hulpverlenend én paternalistisch
ð Welzijnswerk stelt zichzelf in vraag
- Professionelen, objectief en deskundigheid
- MAAR: interventies zijn niet neutraal want macht(spositie)
ð Ontstaan van nieuwe initiatieven in FWZW
• onthaaltehuizen ex-gedetineerden, psychiatrische patiënten, alternatief juridisch advies,
belangengroepen
Gevolg
̶ Professionelen in forensische context
̶ Niet zomaar doelstelling van justitie volgen; ook kritisch zijn
à Recht menswaardig bestaan en maatschappelijke dienstverlening
̶ Ontwikkelen aanbod maatschappelijke dienstverlening onafhankelijk van justitie
̶ Welzijnswerk: positie wijzigt
̶ Méér dan instrumentele inpassing in economische en sociale controle
̶ Ook subjectief recht op maatschappelijke dienstverlening (~ OCMW wet 1976)
Essentie: hoeveel welzijn/justitie prevaleert?
è ‘hulp en recht’ debat / spanningsveld:
• Recht op maatschappelijke dienstverlening (subjectieve noden) = welzijn
• Instrumentele inzet van welzijnswerk om doelen SRB te realiseren (objectieve norm)
= ‘binnenhalen van hulpverleningstechnieken’
Welzijn als doel op zich OF ‘binnenhalen’ hulpverlening?
Recht op menswaardig leven OF rechtsconforme burgers?
4
