1. Inleiding
Twee discussies die de Vlaamse canon vormen (= wat we in de Vlaamse traditie
willen):
1. Wij en zij discussie
2. Hoe leven wij, wat willen wij wel / niet
Van mensen wordt verwacht dat ze zich aanpassen aan de maatschappij, maar de mens
wilt zijn eigenheid bewaren.
Deel 1: Cultuur: enkele kaders
1 Inleiding
➢ Oorspronkelijke betekenis cultuur: bewerking van de bodem
○ Alles wat aan de natuur toegevoegd wordt
○ Ingrijpen, bewerken en beheersen van de natuur
➢ Het heeft te maken met aspecten van het menselijke zijn en handelen die in relatie staan
tot wat we leren als deel van een samenleving.
○ Het grootste deel wordt onbewust aangeleerd
➢ Cultuur is een antropologisch begrip
1.1 Antropologie als vertrekpunt voor een definitie kader
➢ Ontstond midden van de 19de eeuw
➢ Het voelde zich aangetrokken tot de niet-Europese of ‘inheemse’ samenleving ⇨ Ze
gingen de schriftloze culturen bestuderen
➢ Ze noemden zichzelf de etnologen of volkenkundigen
➢ Doel studie: het bestuderen van anderen
➢ Ontstaan door Europese expansie, slavernij en kolonisering
⇨ Voor het eerst intensief contact met andere samenlevingen
➢ Deze beweging was vooral in Europa, ze registreren feiten van inheemse culturen voordat
ze van de aardbodem verdwenen (ze focussen zich vooral op de verschillen)
➢ Werden de primitieve cultuur genoemd
➢ Antropologie wordt ook wel het kind van het kolonialisme genoemd
➢ Kolonialisme werd toen beschouwd als gelijke ruil: het aanleren van beschaving tegenover
arbeid en grond
, 1.2 Omschrijving antropologie
➢ Tot na WO2 de termen etnologie en volkenkunde met hun klassieke invulling
(het verzamelen van informatie over de primitieven)
➢ In realiteit beperkte de etnologie zich tot het beschrijven van 1 volk, en nog lieft
in traditie van natuurwetenschappen
○ Hier kwam kritiek op
○ Stelde ook vast dat deze informatie niet of verkeerd gebruikt werd
➢ Vanaf jaren ’50 door VS: “culturele antropologie”
○ Het is een middel om na te denken over hedendaagse samenlevingen
en indien mogelijk een bijdrage te leveren aan concrete vraagstukken
○ Interpretatieve en humanistische benadering
○ Informatie door veldwerk
➢ Twee definities:
1. Letterlijk de studie (logos) van de mens (anthropos) – Stroeken, 2013
2. Of nog de studie van de mensheid zoals Pinxten voorstelt – Pinxten, 2009
1.3 Wat is cultuur vanuit antropologisch perspectief
➢ Het is fascinerend en zeer ingewikkeld
➢ Het kan gaan over een cultuur van een regio (dominante gewoonten en gebruiken) of over
een groep in een regio (bv de Turken in Gent)
➢ Of cultuur tout court (bv muziek, kunst,…), eetcultuur, internetcultuur,… - We hebben een
definitie nodig om grenzen te geven aan cultuur
○ Actueel thema met migratie -> we willen onze cultuur beschermen
○ Het is van alle tijden, alleen ervaren we het anders
➢ British Association for the Advancement of Science in 1872 een inventaris van
cultuurelementen
○ Een oplijsting om daaruit te categoriseren om tenslotte definities te weerhouden
1.4 Historiek en dynamiek van definities
1.4.1 De aanzet… cultuur krijgt een gezicht
➢ Eerste definitie van Edward Tylor, hij gaf hierin aan wat cultuur kon zijn:
○ Kennis en overtuigingen waren vooral zaken die verworven worden –
ofwel (aan)geleerd – door de leden van een sociale groep en zo vormden
ze een geïntegreerd systeem.
○ Deze definitie heeft zeer lang stand gehouden
➢ In die tijd cultuur en de definitie een erg etnocentrische (=eigen cultuur
, voortrekken) en normatieve invulling
➢ Tylor maakte een onderscheid tussen een mate van cultuur als meerder of als mindere
mate van de beschaving
○ Nu is de mate gelijkwaardig
➢ Nieuwe definitie: Het is het complexe geheel van kennis, geloof, kunst, moraal, recht,
gewoonte en ieder ander vermogen of andere hebbelijkheid waarmee de mens zich
omringt als lid van de maatschappij.
○ Overal ter wereld is een gelijkaardig fenomeen genaamd cultuur
○ Deze zijn ongeveer gelijkaardig van vorm
○ Het gaat in tegen de heersende vrije wil
○ Cultuur bevat een welbepaalde vorm, structuur, aard en systeem die voorbij gaat
aan wat de mens construeert
➢ Tylor starte een nieuw soort denken over cultuur als complex geheel, hij maakte het zo
mogelijk om het te bestuderen vanuit het wetenschappelijke perspectief
➢ Eerste definitie benadrukte:
○ Cultuur is aangeleerd: in een context van een bepaalde groep
○ Cultuur is een complex geheel
○ Cultuur is alleen in context van een samenleving
○ Cultuur is een breed begrip
➢ Tekortkomingen:
○ Het feit dat cultuur een resultaat was van de menselijke vervulling
○ Verwijst weinig naar de constante verandering, geschiedenis en complexiteit •
Zegt niks over de moeilijkheid om er grip op te krijgen
○ Het kan niet wetenschappelijk bestudeerd worden
➢ Tylor was de eerste die cultuur zo kon benaderen en dus een serieuze studie mogelijk
maakte
➢ Het is deels gevoed door het evolutionisme
1.4.2 Het evolutionisme: de klassieke visie op cultuur
1.4.2.1 Achtergrond
➢ Eurocentrisme: alles vertrekt vanuit Europa
➢ De verlichting: uit de donkere periode, we mogen eindelijk zelf denken, het ontstaan van
de modernere wetenschap
➢ België had een kolonie Kongo: hier gebeurde afschuwelijke zaken
○ De wilde in onszelf kwam hier naar boven
➢ Veel ontdekkingsreizen
Twee discussies die de Vlaamse canon vormen (= wat we in de Vlaamse traditie
willen):
1. Wij en zij discussie
2. Hoe leven wij, wat willen wij wel / niet
Van mensen wordt verwacht dat ze zich aanpassen aan de maatschappij, maar de mens
wilt zijn eigenheid bewaren.
Deel 1: Cultuur: enkele kaders
1 Inleiding
➢ Oorspronkelijke betekenis cultuur: bewerking van de bodem
○ Alles wat aan de natuur toegevoegd wordt
○ Ingrijpen, bewerken en beheersen van de natuur
➢ Het heeft te maken met aspecten van het menselijke zijn en handelen die in relatie staan
tot wat we leren als deel van een samenleving.
○ Het grootste deel wordt onbewust aangeleerd
➢ Cultuur is een antropologisch begrip
1.1 Antropologie als vertrekpunt voor een definitie kader
➢ Ontstond midden van de 19de eeuw
➢ Het voelde zich aangetrokken tot de niet-Europese of ‘inheemse’ samenleving ⇨ Ze
gingen de schriftloze culturen bestuderen
➢ Ze noemden zichzelf de etnologen of volkenkundigen
➢ Doel studie: het bestuderen van anderen
➢ Ontstaan door Europese expansie, slavernij en kolonisering
⇨ Voor het eerst intensief contact met andere samenlevingen
➢ Deze beweging was vooral in Europa, ze registreren feiten van inheemse culturen voordat
ze van de aardbodem verdwenen (ze focussen zich vooral op de verschillen)
➢ Werden de primitieve cultuur genoemd
➢ Antropologie wordt ook wel het kind van het kolonialisme genoemd
➢ Kolonialisme werd toen beschouwd als gelijke ruil: het aanleren van beschaving tegenover
arbeid en grond
, 1.2 Omschrijving antropologie
➢ Tot na WO2 de termen etnologie en volkenkunde met hun klassieke invulling
(het verzamelen van informatie over de primitieven)
➢ In realiteit beperkte de etnologie zich tot het beschrijven van 1 volk, en nog lieft
in traditie van natuurwetenschappen
○ Hier kwam kritiek op
○ Stelde ook vast dat deze informatie niet of verkeerd gebruikt werd
➢ Vanaf jaren ’50 door VS: “culturele antropologie”
○ Het is een middel om na te denken over hedendaagse samenlevingen
en indien mogelijk een bijdrage te leveren aan concrete vraagstukken
○ Interpretatieve en humanistische benadering
○ Informatie door veldwerk
➢ Twee definities:
1. Letterlijk de studie (logos) van de mens (anthropos) – Stroeken, 2013
2. Of nog de studie van de mensheid zoals Pinxten voorstelt – Pinxten, 2009
1.3 Wat is cultuur vanuit antropologisch perspectief
➢ Het is fascinerend en zeer ingewikkeld
➢ Het kan gaan over een cultuur van een regio (dominante gewoonten en gebruiken) of over
een groep in een regio (bv de Turken in Gent)
➢ Of cultuur tout court (bv muziek, kunst,…), eetcultuur, internetcultuur,… - We hebben een
definitie nodig om grenzen te geven aan cultuur
○ Actueel thema met migratie -> we willen onze cultuur beschermen
○ Het is van alle tijden, alleen ervaren we het anders
➢ British Association for the Advancement of Science in 1872 een inventaris van
cultuurelementen
○ Een oplijsting om daaruit te categoriseren om tenslotte definities te weerhouden
1.4 Historiek en dynamiek van definities
1.4.1 De aanzet… cultuur krijgt een gezicht
➢ Eerste definitie van Edward Tylor, hij gaf hierin aan wat cultuur kon zijn:
○ Kennis en overtuigingen waren vooral zaken die verworven worden –
ofwel (aan)geleerd – door de leden van een sociale groep en zo vormden
ze een geïntegreerd systeem.
○ Deze definitie heeft zeer lang stand gehouden
➢ In die tijd cultuur en de definitie een erg etnocentrische (=eigen cultuur
, voortrekken) en normatieve invulling
➢ Tylor maakte een onderscheid tussen een mate van cultuur als meerder of als mindere
mate van de beschaving
○ Nu is de mate gelijkwaardig
➢ Nieuwe definitie: Het is het complexe geheel van kennis, geloof, kunst, moraal, recht,
gewoonte en ieder ander vermogen of andere hebbelijkheid waarmee de mens zich
omringt als lid van de maatschappij.
○ Overal ter wereld is een gelijkaardig fenomeen genaamd cultuur
○ Deze zijn ongeveer gelijkaardig van vorm
○ Het gaat in tegen de heersende vrije wil
○ Cultuur bevat een welbepaalde vorm, structuur, aard en systeem die voorbij gaat
aan wat de mens construeert
➢ Tylor starte een nieuw soort denken over cultuur als complex geheel, hij maakte het zo
mogelijk om het te bestuderen vanuit het wetenschappelijke perspectief
➢ Eerste definitie benadrukte:
○ Cultuur is aangeleerd: in een context van een bepaalde groep
○ Cultuur is een complex geheel
○ Cultuur is alleen in context van een samenleving
○ Cultuur is een breed begrip
➢ Tekortkomingen:
○ Het feit dat cultuur een resultaat was van de menselijke vervulling
○ Verwijst weinig naar de constante verandering, geschiedenis en complexiteit •
Zegt niks over de moeilijkheid om er grip op te krijgen
○ Het kan niet wetenschappelijk bestudeerd worden
➢ Tylor was de eerste die cultuur zo kon benaderen en dus een serieuze studie mogelijk
maakte
➢ Het is deels gevoed door het evolutionisme
1.4.2 Het evolutionisme: de klassieke visie op cultuur
1.4.2.1 Achtergrond
➢ Eurocentrisme: alles vertrekt vanuit Europa
➢ De verlichting: uit de donkere periode, we mogen eindelijk zelf denken, het ontstaan van
de modernere wetenschap
➢ België had een kolonie Kongo: hier gebeurde afschuwelijke zaken
○ De wilde in onszelf kwam hier naar boven
➢ Veel ontdekkingsreizen
