BIJEENKOMST 7
DE GEVANGENISSTRAF IN DE EENENTWINTIGSTE EEUW
Geen oog om oog op Bastøy
Strenger straffen staat in Nederland hoog op de wensenlijst van het kabinet. In
Noorwegen denken ze daar anders over. Het leven op het gevangenis-eiland
Bastøy is zo goed als op het platteland. Hard straffen werkt averechts, zeggen de
Noren en elke straf is eindig. En wat wil je liever: een buurman die geleerd heeft
zich als buurman te gedragen, of één die na vele jaren tralies wordt losgelaten?
'Het is als met een hond. Als je die lang in een hok opsluit, bijt ie je als hij er
uitkomt." De Nederlander René Kars (43) vat in één zin samen waar het in de
Noorse gevangenis Bastøy om draait: zorgen dat langgestraften na vrijlating weer
normaal kunnen meedraaien in de burgermaatschappij. Gevangenen zitten hier
niet achter tralies opgesloten, maar zijn onderdeel van een relatief normale,
dorpse samenleving.
Bastøy is een eiland in het Oslofjord, zo'n 70 kilometer ten zuiden van de Noorse
hoofdstad. Het eiland is heuvelachtig, dicht bebost en beschermd natuurgebied.
De bebouwing bestaat uit typisch Noorse houten huizen en huisjes, een kerk en
boerderij met stallen. Kars - vrolijke, kaalgeschoren kop met brilletje boven een
robuust gespierd lijf - zit in korte broek en T-shirt aan een picknicktafel op het
terras van een geel geverfd houten huisje. Naast het raam hangt een
reddingsboei: in dit huis wonen de mannen die de pont tussen Bastøy en het
vasteland in de vaart houden. Nu wonen er vijf mannen in dit huis, maar er is plek
voor zeven. "De paarden, koeien en schapen staan hier af en toe achter het huis.
Of een vos, daar zijn er hier best veel van. "Daar", wijst Kars naar een stenen
piertje, "is onze zwemplek."
Niets op Bastøy doet aan een gevangenis denken. Er moet ergens op het eiland
een hek zijn, maar dat is bedoeld om dagjesmensen die naar het eiland varen om
te zonnen of vogels te kijken, van de gevangenen te scheiden. Onderweg naar de
monumentale, uit natuursteen opgetrokken kerk groeten zomers geklede mannen
vriendelijk. Een paard met ploeg wordt naar de velden geleid.
"Ik werk hier nu drie jaar", zegt Lise Hogstad, die personeelszaken doet. "En dit is
beslist de meest bijzondere plek waar ik ooit gewerkt heb in mijn 25-jarige
carrière. In het begin keek ik steeds over mijn schouders, maar ik voel mij hier
veilig en de atmosfeer is goed. In het weekend, als het overige personeel thuis is,
zijn hier slechts vier bewakers."
Toch wonen hier 115 kerels die lang gestraft zijn voor ernstige misdaden. Er zitten
moordenaars en verkrachters tussen. En drugssmokkelaars. Kars werd ruim zeven
jaar geleden gepakt met hasj in zijn vrachtwagen en kreeg daar tien jaar cel voor.
Eind juli, als zijn straf er voor twee derde op zit, komt hij vrij. "Ik zou iets eerder
vrijkomen, maar dat is opgeschoven. Ik denk vanwege een klus op de pont", lacht
Kars. "Ik vind het wel best."
Vier jaar geleden kwam Kars naar Bastøy, na een aanvankelijke afwijzing. "Ik
werd eerst als een risico beschouwd. Nee, ik zou niet weten welk risico. Ik zat in
andere gevangenissen, waar je vrijwel doorlopend achter gesloten deuren zat.
Toen ik eindelijk toestemming kreeg om naar Bastøy te gaan, werd ik op een
vliegtuig gezet. Waar is mijn begeleider?, vroeg ik. Die was er niet. Ik zou op het
1
,volgende vliegveld opgehaald worden door iemand die mij naar de pont zou
brengen."
Dat tekende direct de sfeer die Kars op het eiland aantrof. "Dit voelt totaal niet
als een gevangenis. Het is een dorp. We werken van half acht tot half twee, de
meesten op de boerderij. Daarna zijn we vrij om te doen wat we willen. Wandelen,
vissen of zwemmen, er is een bibliotheek, je kunt een opleiding volgen of sporten.
Er hangt een gemoedelijke sfeer. Als je maar om elf uur 's avonds weer in je huis
bent, want dan komen ze koppen tellen en je een goede nacht wensen."
Er zijn wel wat meer regels volgens Arne Kvernvik Nilsen, psychotherapeut en
'gouverneur' van Bastøy, maar Kars schetst wat hem betreft het juiste beeld. "We
bieden mensen een systeem dat vergelijkbaar is met een kleine Noorse
gemeenschap. We willen geen mensen in hokjes opsluiten, we willen ze geen
kwaad doen, maar verantwoordelijkheid geven. De meeste gebruikelijke Noorse
diensten zijn hier, zoals de gezondheidszorg, arbeidsvoorziening en school, zodat
ze ook daarmee weten om te gaan. De gevangenen runnen een eigen winkeltje
waar ze inkopen kunnen doen voor ontbijt en lunch. Ze krijgen één
gemeenschappelijke warme maaltijd per dag en moeten verder voor zichzelf
zorgen.
"95 procent van de bewoners heeft serieuze straffen en komt uit zwaar bewaakte
gevangenissen - we hebben het niet over snelheidovertreders. De eerste weken
dat ze hier zijn, komen ze met een man of twintig in een groot huis waar ze
sociale training krijgen, leren koken en schoonmaken. Daarna gaan ze naar de
kleinere woningen. Dit is een heel mooi eiland, maar meer dan dat is het
belangrijk dat de mensen hier grotendeels vrij zijn en een samenleving vormen.
Ze krijgen binnenkort een eigen, openbaar bestuur, waarin de bewoners hun
vertegenwoordigers kiezen en zelf kunnen meepraten over de toekomst van
Bastøy."
Nilsen zegt dat de bewoners scherp worden geobserveerd. "Ze moeten tonen dat
ze in een dergelijk systeem passen en met hun vrijheid weten om te gaan. Dit is
wat wij human ecology noemen. Het gaat om menselijke relaties en het besef dat
je onderdeel bent van een groter geheel. Het ecologisch beheer van onze
boerderij past daar in. Het gaat er niet alleen om dat je niet van je oma mag
stelen, maar ook niet van de natuur."
Nilsen probeert met cijfers te duiden dat het op Bastøy niet alleen om mooie
woorden en goede voornemens gaat. "In de Europese landen valt zo'n 70 tot 80
procent van de gevangenen in herhaling als ze weer vrij zijn. In de noordelijke
landen is dat 30 procent en in Noorwegen 20. Slechts 16 procent van de
gevangenen die Bastøy verlaten, gaat binnen twee jaar opnieuw de fout in.
"Hard straffen en mensen achter gesloten deuren houden, werkt niet. Kijk naar de
cijfers en de geschiedenis. Er werd vroeger, en in heel veel landen nog steeds,
nog veel harder gestraft en nog steeds heb je overal boeven. Je moet deze
mensen uiteraard wel opsluiten, maar ooit komen ze weer vrij en dan kun je ze
maar beter goed voorbereiden op hun terugkeer in de maatschappij. De westerse
samenleving is veelal gericht op oog om oog, tand om tand. Maar wil jij liever
iemand als buurman die vele jaren achter tralies heeft gezeten, of iemand die
lange tijd de kans heeft gehad onderdeel te zijn van een normale maatschappij?
Kars gelooft wel in die aanpak en is blij dat hij mee mag doen. "Het zal niet voor
iedereen geschikt zijn, want je hebt nu eenmaal lui waar geen aan/uit-knopje op
zit. Ik ben nu machinist en matroos op de pont en ben blij dat ik mij nuttig kan
2
, maken. In Oslo zat ik meer achter gesloten deuren dan dat ik buiten was. Hier
komt het er eigenlijk op neer dat de bewakers opgesloten zitten, want die moeten
hier ook blijven.
Vechtpartijen zijn zeldzaam, net als ontsnappingen. Een paar weken geleden een
klap in de keuken, en lang geleden een sukkel die vier weken voor zijn vrijlating
met de visboot ontsnapte en op een gestolen trekker aan de politie dacht te
ontkomen - verder heb ik op dat gebied niets serieus meegemaakt. Mensen gaan
vriendelijk met elkaar om en praten open. Vaak over wat ze gaan doen als ze vrij
zijn.
"Ik kom 27 juli vrij en ga dan naar Nederland om papieren te regelen, zoals een
paspoort en mijn rijbewijs. Dan wil ik weer terug naar Noorwegen en een bedrijfje
beginnen om scheepsmotoren te repareren. Waarom niet? Toen ik zeven jaar
geleden met die vrachtwagen vertrok, zag ik dat als een mooie kans om iets van
Noorwegen te zien. Het liep alleen wat anders dan gepland. Maar dat ze wat in
mijn vrachtwagen vonden dat er niet had mogen zijn, en dat ze mij daarvoor
straffen, kan ik dit land niet kwalijk nemen. Noorwegen is mooi, met vriendelijke
mensen en het werk dat ik in Nederland deed, kan ik hier ook doen. Ik heb hier
zelfs meer kansen denk ik, want er zijn heel wat minder Noren dan Nederlanders.
Ik ga Bastøy, het werk en de mensen straks zeker missen."
Het is voor Kars te hopen dat hij als vrij man weer naar Noorwegen terug kan.
Hogstad: "Gevangenen van buitenlandse afkomst, en dat zijn er steeds meer,
worden direct na vrijlating uitgewezen. Ik weet niet of en hoeveel er terugkomen,
maar ze hebben wel een verleden en dat maakt terugkeer niet eenvoudiger. Ze
gaan vaak terug naar een land waar het leven niet makkelijk is. We hebben hier
mensen uit Oost-Europa die zelfs van het geld dat ze hier verdienen, 53 kronen
per dag (circa 5,5 euro, red.), iets overhouden en dat naar huis sturen. Ik geloof
niet dat er mensen bij zijn die een misdaad zullen plegen om hier terug te komen,
maar geloof me, er gaan hier mannen van het eiland af met de tranen in hun
ogen."
Bron: Eric Fokke, Trouw 29 juni 2011
7.1 Het effect van de gevangenisstraf in termen van recidivereductie
De Nederlandse penoloog Martin Moerings stelt dat de gevangenisstraf een dure manier
is om mensen slechter te maken. Moerings is niet de enige die zich nogal sceptisch en
zelfs cynisch over de gevangenisstraf uitlaat. Een terechte vraag is dan ook: welke
doelen/effecten worden er wel door gerealiseerd en welke niet?
Recidive = 50 % GS jeugdige recidiveren vaker dan volwassenen! Het schommelt al
jaren lang rond de 47 %
Algemene recidive, ongeacht sancties = 25 %
Bestudeer:
A. Dirkzwager, W. Lamet, P. Nieuwbeerta, A. Blokland & P. van der Laan, Na detentie:
de gevolgen van rechtspraak, Rechtstreeks 2009, 1
1. Inleiding
Jaarlijks worden meer dan 50.000 gevangenisstraffen opgelegd.
3
DE GEVANGENISSTRAF IN DE EENENTWINTIGSTE EEUW
Geen oog om oog op Bastøy
Strenger straffen staat in Nederland hoog op de wensenlijst van het kabinet. In
Noorwegen denken ze daar anders over. Het leven op het gevangenis-eiland
Bastøy is zo goed als op het platteland. Hard straffen werkt averechts, zeggen de
Noren en elke straf is eindig. En wat wil je liever: een buurman die geleerd heeft
zich als buurman te gedragen, of één die na vele jaren tralies wordt losgelaten?
'Het is als met een hond. Als je die lang in een hok opsluit, bijt ie je als hij er
uitkomt." De Nederlander René Kars (43) vat in één zin samen waar het in de
Noorse gevangenis Bastøy om draait: zorgen dat langgestraften na vrijlating weer
normaal kunnen meedraaien in de burgermaatschappij. Gevangenen zitten hier
niet achter tralies opgesloten, maar zijn onderdeel van een relatief normale,
dorpse samenleving.
Bastøy is een eiland in het Oslofjord, zo'n 70 kilometer ten zuiden van de Noorse
hoofdstad. Het eiland is heuvelachtig, dicht bebost en beschermd natuurgebied.
De bebouwing bestaat uit typisch Noorse houten huizen en huisjes, een kerk en
boerderij met stallen. Kars - vrolijke, kaalgeschoren kop met brilletje boven een
robuust gespierd lijf - zit in korte broek en T-shirt aan een picknicktafel op het
terras van een geel geverfd houten huisje. Naast het raam hangt een
reddingsboei: in dit huis wonen de mannen die de pont tussen Bastøy en het
vasteland in de vaart houden. Nu wonen er vijf mannen in dit huis, maar er is plek
voor zeven. "De paarden, koeien en schapen staan hier af en toe achter het huis.
Of een vos, daar zijn er hier best veel van. "Daar", wijst Kars naar een stenen
piertje, "is onze zwemplek."
Niets op Bastøy doet aan een gevangenis denken. Er moet ergens op het eiland
een hek zijn, maar dat is bedoeld om dagjesmensen die naar het eiland varen om
te zonnen of vogels te kijken, van de gevangenen te scheiden. Onderweg naar de
monumentale, uit natuursteen opgetrokken kerk groeten zomers geklede mannen
vriendelijk. Een paard met ploeg wordt naar de velden geleid.
"Ik werk hier nu drie jaar", zegt Lise Hogstad, die personeelszaken doet. "En dit is
beslist de meest bijzondere plek waar ik ooit gewerkt heb in mijn 25-jarige
carrière. In het begin keek ik steeds over mijn schouders, maar ik voel mij hier
veilig en de atmosfeer is goed. In het weekend, als het overige personeel thuis is,
zijn hier slechts vier bewakers."
Toch wonen hier 115 kerels die lang gestraft zijn voor ernstige misdaden. Er zitten
moordenaars en verkrachters tussen. En drugssmokkelaars. Kars werd ruim zeven
jaar geleden gepakt met hasj in zijn vrachtwagen en kreeg daar tien jaar cel voor.
Eind juli, als zijn straf er voor twee derde op zit, komt hij vrij. "Ik zou iets eerder
vrijkomen, maar dat is opgeschoven. Ik denk vanwege een klus op de pont", lacht
Kars. "Ik vind het wel best."
Vier jaar geleden kwam Kars naar Bastøy, na een aanvankelijke afwijzing. "Ik
werd eerst als een risico beschouwd. Nee, ik zou niet weten welk risico. Ik zat in
andere gevangenissen, waar je vrijwel doorlopend achter gesloten deuren zat.
Toen ik eindelijk toestemming kreeg om naar Bastøy te gaan, werd ik op een
vliegtuig gezet. Waar is mijn begeleider?, vroeg ik. Die was er niet. Ik zou op het
1
,volgende vliegveld opgehaald worden door iemand die mij naar de pont zou
brengen."
Dat tekende direct de sfeer die Kars op het eiland aantrof. "Dit voelt totaal niet
als een gevangenis. Het is een dorp. We werken van half acht tot half twee, de
meesten op de boerderij. Daarna zijn we vrij om te doen wat we willen. Wandelen,
vissen of zwemmen, er is een bibliotheek, je kunt een opleiding volgen of sporten.
Er hangt een gemoedelijke sfeer. Als je maar om elf uur 's avonds weer in je huis
bent, want dan komen ze koppen tellen en je een goede nacht wensen."
Er zijn wel wat meer regels volgens Arne Kvernvik Nilsen, psychotherapeut en
'gouverneur' van Bastøy, maar Kars schetst wat hem betreft het juiste beeld. "We
bieden mensen een systeem dat vergelijkbaar is met een kleine Noorse
gemeenschap. We willen geen mensen in hokjes opsluiten, we willen ze geen
kwaad doen, maar verantwoordelijkheid geven. De meeste gebruikelijke Noorse
diensten zijn hier, zoals de gezondheidszorg, arbeidsvoorziening en school, zodat
ze ook daarmee weten om te gaan. De gevangenen runnen een eigen winkeltje
waar ze inkopen kunnen doen voor ontbijt en lunch. Ze krijgen één
gemeenschappelijke warme maaltijd per dag en moeten verder voor zichzelf
zorgen.
"95 procent van de bewoners heeft serieuze straffen en komt uit zwaar bewaakte
gevangenissen - we hebben het niet over snelheidovertreders. De eerste weken
dat ze hier zijn, komen ze met een man of twintig in een groot huis waar ze
sociale training krijgen, leren koken en schoonmaken. Daarna gaan ze naar de
kleinere woningen. Dit is een heel mooi eiland, maar meer dan dat is het
belangrijk dat de mensen hier grotendeels vrij zijn en een samenleving vormen.
Ze krijgen binnenkort een eigen, openbaar bestuur, waarin de bewoners hun
vertegenwoordigers kiezen en zelf kunnen meepraten over de toekomst van
Bastøy."
Nilsen zegt dat de bewoners scherp worden geobserveerd. "Ze moeten tonen dat
ze in een dergelijk systeem passen en met hun vrijheid weten om te gaan. Dit is
wat wij human ecology noemen. Het gaat om menselijke relaties en het besef dat
je onderdeel bent van een groter geheel. Het ecologisch beheer van onze
boerderij past daar in. Het gaat er niet alleen om dat je niet van je oma mag
stelen, maar ook niet van de natuur."
Nilsen probeert met cijfers te duiden dat het op Bastøy niet alleen om mooie
woorden en goede voornemens gaat. "In de Europese landen valt zo'n 70 tot 80
procent van de gevangenen in herhaling als ze weer vrij zijn. In de noordelijke
landen is dat 30 procent en in Noorwegen 20. Slechts 16 procent van de
gevangenen die Bastøy verlaten, gaat binnen twee jaar opnieuw de fout in.
"Hard straffen en mensen achter gesloten deuren houden, werkt niet. Kijk naar de
cijfers en de geschiedenis. Er werd vroeger, en in heel veel landen nog steeds,
nog veel harder gestraft en nog steeds heb je overal boeven. Je moet deze
mensen uiteraard wel opsluiten, maar ooit komen ze weer vrij en dan kun je ze
maar beter goed voorbereiden op hun terugkeer in de maatschappij. De westerse
samenleving is veelal gericht op oog om oog, tand om tand. Maar wil jij liever
iemand als buurman die vele jaren achter tralies heeft gezeten, of iemand die
lange tijd de kans heeft gehad onderdeel te zijn van een normale maatschappij?
Kars gelooft wel in die aanpak en is blij dat hij mee mag doen. "Het zal niet voor
iedereen geschikt zijn, want je hebt nu eenmaal lui waar geen aan/uit-knopje op
zit. Ik ben nu machinist en matroos op de pont en ben blij dat ik mij nuttig kan
2
, maken. In Oslo zat ik meer achter gesloten deuren dan dat ik buiten was. Hier
komt het er eigenlijk op neer dat de bewakers opgesloten zitten, want die moeten
hier ook blijven.
Vechtpartijen zijn zeldzaam, net als ontsnappingen. Een paar weken geleden een
klap in de keuken, en lang geleden een sukkel die vier weken voor zijn vrijlating
met de visboot ontsnapte en op een gestolen trekker aan de politie dacht te
ontkomen - verder heb ik op dat gebied niets serieus meegemaakt. Mensen gaan
vriendelijk met elkaar om en praten open. Vaak over wat ze gaan doen als ze vrij
zijn.
"Ik kom 27 juli vrij en ga dan naar Nederland om papieren te regelen, zoals een
paspoort en mijn rijbewijs. Dan wil ik weer terug naar Noorwegen en een bedrijfje
beginnen om scheepsmotoren te repareren. Waarom niet? Toen ik zeven jaar
geleden met die vrachtwagen vertrok, zag ik dat als een mooie kans om iets van
Noorwegen te zien. Het liep alleen wat anders dan gepland. Maar dat ze wat in
mijn vrachtwagen vonden dat er niet had mogen zijn, en dat ze mij daarvoor
straffen, kan ik dit land niet kwalijk nemen. Noorwegen is mooi, met vriendelijke
mensen en het werk dat ik in Nederland deed, kan ik hier ook doen. Ik heb hier
zelfs meer kansen denk ik, want er zijn heel wat minder Noren dan Nederlanders.
Ik ga Bastøy, het werk en de mensen straks zeker missen."
Het is voor Kars te hopen dat hij als vrij man weer naar Noorwegen terug kan.
Hogstad: "Gevangenen van buitenlandse afkomst, en dat zijn er steeds meer,
worden direct na vrijlating uitgewezen. Ik weet niet of en hoeveel er terugkomen,
maar ze hebben wel een verleden en dat maakt terugkeer niet eenvoudiger. Ze
gaan vaak terug naar een land waar het leven niet makkelijk is. We hebben hier
mensen uit Oost-Europa die zelfs van het geld dat ze hier verdienen, 53 kronen
per dag (circa 5,5 euro, red.), iets overhouden en dat naar huis sturen. Ik geloof
niet dat er mensen bij zijn die een misdaad zullen plegen om hier terug te komen,
maar geloof me, er gaan hier mannen van het eiland af met de tranen in hun
ogen."
Bron: Eric Fokke, Trouw 29 juni 2011
7.1 Het effect van de gevangenisstraf in termen van recidivereductie
De Nederlandse penoloog Martin Moerings stelt dat de gevangenisstraf een dure manier
is om mensen slechter te maken. Moerings is niet de enige die zich nogal sceptisch en
zelfs cynisch over de gevangenisstraf uitlaat. Een terechte vraag is dan ook: welke
doelen/effecten worden er wel door gerealiseerd en welke niet?
Recidive = 50 % GS jeugdige recidiveren vaker dan volwassenen! Het schommelt al
jaren lang rond de 47 %
Algemene recidive, ongeacht sancties = 25 %
Bestudeer:
A. Dirkzwager, W. Lamet, P. Nieuwbeerta, A. Blokland & P. van der Laan, Na detentie:
de gevolgen van rechtspraak, Rechtstreeks 2009, 1
1. Inleiding
Jaarlijks worden meer dan 50.000 gevangenisstraffen opgelegd.
3
