Communicatiewetenschappen I
SAMENVATTING 2020-2021
Lynn Van Heghe
VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL
,Vaardigheden
® Oorsprong en ontwikkeling v/d communicatiewetenschappen vertellen
® Voornaamste theoretische stromingen en acteurs in de communicatiewetenschappen herkennen,
onderscheiden en classificeren
® Historische ontwikkeling en achterliggend mens- en maatschappijbeeld v/d theoretische stromingen in de
communicatiewetenschappen in de communicatiewetenschappen aanduiden
® Verbanden leggen tussen de theoretische stromingen in communicatiewetenschappen en overige (sociaal)
wetenschappelijke stromingen EN paradigma’s.
Eerste professor in de communicatiewetenschappen => Verenigde Staten WO2
Media als startpunt voor maatschappelijke vraagstukken
® Complexiteit en multipliciteit: materieel en ideëel
® Multi- en interdisciplinair
® Dynamisch en (zelf-)kritisch
® Historische reflex en toekomstgericht
Bv. McDonalds/Disney Amerikaanse waarden en normen worden via deze multinationals uitgezonden naar de rest van
de wereld (= brainwashing?)
RODE DRADEN
Klemtoon op de mediacommunicatie
® Communicatie via een technologisch medium
® Massacommunicatie
® Gemedieerde communicatie
® In het licht van mediatisering van de maatschappij
® Niet de interpersonele face-to-face communicatie
® Let op voor technologisch determinisme
Multi- en interdisciplinariteit
® Mediacommunicatie gebeurt in een complex van op elkaar inwerkende historische, sociale, politieke,
psychologische, culturele, economische, technologische, juridische, ... processen
® Daarom inspiratie en materiaal in andere disciplines die focussen op bovenstaande processen
® Inzichten uit sociologie, politieke wetenschappen, economie, recht, antropologie, psychologie, filosofie &
ethiek, geschiedenis, cybernetica, technologiestudies, ... (multidisciplinariteit)
® Integratie/combinatie in de communicatiewetenschappen (interdisciplinariteit)
® Voor- en nadelen
Belang van maatschappelijke en historische context
belang van context
è Plaatsen van begrippen, theorieën, auteurs, tradities in hun
historische en maatschappelijke context
è Mens- en maatschappijbeeld
Belang van historische kritiek en ‘mediageschiedenis’ (ba1)
è
o Vragen: Wie? Wanneer? Hoe? Context?
o Mens – en maatschappijbeeld van dat moment
o
1
,Wetenschappelijke en kritische benadering
® Doel: kritisch inzicht in functioneren van media
® Door middel van kennis over wetenschappelijk onderzoek
® Via gebruik van (abstracte) theorievorming en concepten
® Voorbeelden
® Geen praktische handleiding
® Complexiteit van media en communicatie
® Onmogelijk volledig neutraal /waardevrij over media te spreken of onderzoek te doen
® Geen definitieve antwoorden
® Expliciteren vooronderstellingen
® Kritiek
® Zelfkritiek
PARADIGMATISCHE STRIJD EN THEORETISCHE DIVERSITEIT
Paradigma
= universeel gedeeld model van wat onderzocht dient, welke vragen essentieel zijn, hoe deze aan te pakken en te
interpreteren
= richtinggevende wereldbeschouwing
- We kijken naar hetzelfde, maar zien andere dingen
- Andere accenten worden aan het licht gebracht
Thomas s. Kuhn: the structure of scientific revolutions (1962)
è Term paradigma ontleed
o +/- universeel gedeeld model van wat onderzocht dient, welke vragen essentieel zijn, hoe deze aan
te pakken en te interpreteren
o Richtinggevende wereldbeschouwing
è Kennis door middel van breuken
o Normale wetenschap à puzzle-solving à paradigma à anomalie à crisis à revolutie à ‘nieuw’
paradigma / normale wetenschap / puzzle solving à ...
è Wetenschappelijke revoluties – paradigm shift
Verschillende stappen:
1. Normale wetenschap
2. Puzzle solving
3. Paradigma
4. Anomalie: data gaat tegenspreken, bepaalde vragen kunnen niet meer verklaard worden binnen het
methodologisch en theoretische kader (denkkader)
5. Crisis
6. Revolutie: andere vragen, oude vragen zorgen voor meer anomalieën, andere wereldbeschouwing, andere
theoretische kader
7. ‘Nieuw’ paradigma (1. Normale wetenschap)
è Paradigma shift
Vb. Copernicaanse revolutie (van geocentrisme naar heliocentrisme)
Incommensurabiliteit van paradigma’s
2
, = Het ene paradigma sluit het andere paradigma buiten
- Althans in exacte wetenschappen; niet in sociale wetenschappen
- Sociale wetenschappen: paradigma’s kunnen naast elkaar bestaan!
- Niet-lineaire ontwikkelingen binnen sociale wetenschappen
Mainstream paradigma in de communicatiewetenschappen – context
è Context
o Post WO2
o Noord-Amerikaanse hegemonie(dominantie)
§ Massamedia (US heeft grote persagentschappen, sterke radio, Hollywood…)
§ Sociaal-Wetenschappelijk onderzoek (EU nog in wederopbouw na WO2, VS machtigste land
na WO2)
- Groeiende bipolaire globale context
è Perspectief
o Machtige massamedia
o Normatief mens- en maatschappijbeeld: liberaal pluralistisch
§ Democratische samenleving, liberalisme, pluralisme
§ Consensus-gericht
§ Gestructureerd en geïnformeerd
§ Afzetten tegen alternatieve (communistische) maatschappelijke organisatie
§ Exporten van dit model naar niet-Westerse landen
o Informatietheorie (cf. Shannon & Weaver)
§ Model voor analyse informatietransmissie
o Behaviorism
§ Stimulus-respons denken
è Inspiratiebronnen
o Positivistische methoden/ Kwantitatieve benaderingen
§ Survey, sociaalpsychologische experimenten, statische analyse
§ Generaliseerbare en betrouwbare kennis
§ Blootleggen van verborgen processen
à Meten van effecten
à Evaluatie van rol media t.a.v. sociale problemen
à Verbeteren van effectiviteit van communicatie
è Kritieken
o Lineariteit van communicatieprocessen (lineaire causaliteit1)
§ Geen éénrichtingsverkeer
§ Geen mechanistisch proces
o Effect-georiënteerd (maar moeilijk effecten te bewijzen)
o Quasi uitsluitend Westers perspectief
o Weinig oog voor contradictie en ambivalentie2
o Weinig oog voor sociale context, communicatie als sociaal en interactief proces en
betekenisgevinsprocessen
§ Simpel transmissiemodel functioneert zelden
§ Signalen bereiken ontvangers niet (of de verkeerde)
§ Signalen/betekenissen worden anders geïnterpreteerd
§ Ruis
1
Een oorzaak veroorzaakt een gevolg
2
Complexiteit
3
SAMENVATTING 2020-2021
Lynn Van Heghe
VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL
,Vaardigheden
® Oorsprong en ontwikkeling v/d communicatiewetenschappen vertellen
® Voornaamste theoretische stromingen en acteurs in de communicatiewetenschappen herkennen,
onderscheiden en classificeren
® Historische ontwikkeling en achterliggend mens- en maatschappijbeeld v/d theoretische stromingen in de
communicatiewetenschappen in de communicatiewetenschappen aanduiden
® Verbanden leggen tussen de theoretische stromingen in communicatiewetenschappen en overige (sociaal)
wetenschappelijke stromingen EN paradigma’s.
Eerste professor in de communicatiewetenschappen => Verenigde Staten WO2
Media als startpunt voor maatschappelijke vraagstukken
® Complexiteit en multipliciteit: materieel en ideëel
® Multi- en interdisciplinair
® Dynamisch en (zelf-)kritisch
® Historische reflex en toekomstgericht
Bv. McDonalds/Disney Amerikaanse waarden en normen worden via deze multinationals uitgezonden naar de rest van
de wereld (= brainwashing?)
RODE DRADEN
Klemtoon op de mediacommunicatie
® Communicatie via een technologisch medium
® Massacommunicatie
® Gemedieerde communicatie
® In het licht van mediatisering van de maatschappij
® Niet de interpersonele face-to-face communicatie
® Let op voor technologisch determinisme
Multi- en interdisciplinariteit
® Mediacommunicatie gebeurt in een complex van op elkaar inwerkende historische, sociale, politieke,
psychologische, culturele, economische, technologische, juridische, ... processen
® Daarom inspiratie en materiaal in andere disciplines die focussen op bovenstaande processen
® Inzichten uit sociologie, politieke wetenschappen, economie, recht, antropologie, psychologie, filosofie &
ethiek, geschiedenis, cybernetica, technologiestudies, ... (multidisciplinariteit)
® Integratie/combinatie in de communicatiewetenschappen (interdisciplinariteit)
® Voor- en nadelen
Belang van maatschappelijke en historische context
belang van context
è Plaatsen van begrippen, theorieën, auteurs, tradities in hun
historische en maatschappelijke context
è Mens- en maatschappijbeeld
Belang van historische kritiek en ‘mediageschiedenis’ (ba1)
è
o Vragen: Wie? Wanneer? Hoe? Context?
o Mens – en maatschappijbeeld van dat moment
o
1
,Wetenschappelijke en kritische benadering
® Doel: kritisch inzicht in functioneren van media
® Door middel van kennis over wetenschappelijk onderzoek
® Via gebruik van (abstracte) theorievorming en concepten
® Voorbeelden
® Geen praktische handleiding
® Complexiteit van media en communicatie
® Onmogelijk volledig neutraal /waardevrij over media te spreken of onderzoek te doen
® Geen definitieve antwoorden
® Expliciteren vooronderstellingen
® Kritiek
® Zelfkritiek
PARADIGMATISCHE STRIJD EN THEORETISCHE DIVERSITEIT
Paradigma
= universeel gedeeld model van wat onderzocht dient, welke vragen essentieel zijn, hoe deze aan te pakken en te
interpreteren
= richtinggevende wereldbeschouwing
- We kijken naar hetzelfde, maar zien andere dingen
- Andere accenten worden aan het licht gebracht
Thomas s. Kuhn: the structure of scientific revolutions (1962)
è Term paradigma ontleed
o +/- universeel gedeeld model van wat onderzocht dient, welke vragen essentieel zijn, hoe deze aan
te pakken en te interpreteren
o Richtinggevende wereldbeschouwing
è Kennis door middel van breuken
o Normale wetenschap à puzzle-solving à paradigma à anomalie à crisis à revolutie à ‘nieuw’
paradigma / normale wetenschap / puzzle solving à ...
è Wetenschappelijke revoluties – paradigm shift
Verschillende stappen:
1. Normale wetenschap
2. Puzzle solving
3. Paradigma
4. Anomalie: data gaat tegenspreken, bepaalde vragen kunnen niet meer verklaard worden binnen het
methodologisch en theoretische kader (denkkader)
5. Crisis
6. Revolutie: andere vragen, oude vragen zorgen voor meer anomalieën, andere wereldbeschouwing, andere
theoretische kader
7. ‘Nieuw’ paradigma (1. Normale wetenschap)
è Paradigma shift
Vb. Copernicaanse revolutie (van geocentrisme naar heliocentrisme)
Incommensurabiliteit van paradigma’s
2
, = Het ene paradigma sluit het andere paradigma buiten
- Althans in exacte wetenschappen; niet in sociale wetenschappen
- Sociale wetenschappen: paradigma’s kunnen naast elkaar bestaan!
- Niet-lineaire ontwikkelingen binnen sociale wetenschappen
Mainstream paradigma in de communicatiewetenschappen – context
è Context
o Post WO2
o Noord-Amerikaanse hegemonie(dominantie)
§ Massamedia (US heeft grote persagentschappen, sterke radio, Hollywood…)
§ Sociaal-Wetenschappelijk onderzoek (EU nog in wederopbouw na WO2, VS machtigste land
na WO2)
- Groeiende bipolaire globale context
è Perspectief
o Machtige massamedia
o Normatief mens- en maatschappijbeeld: liberaal pluralistisch
§ Democratische samenleving, liberalisme, pluralisme
§ Consensus-gericht
§ Gestructureerd en geïnformeerd
§ Afzetten tegen alternatieve (communistische) maatschappelijke organisatie
§ Exporten van dit model naar niet-Westerse landen
o Informatietheorie (cf. Shannon & Weaver)
§ Model voor analyse informatietransmissie
o Behaviorism
§ Stimulus-respons denken
è Inspiratiebronnen
o Positivistische methoden/ Kwantitatieve benaderingen
§ Survey, sociaalpsychologische experimenten, statische analyse
§ Generaliseerbare en betrouwbare kennis
§ Blootleggen van verborgen processen
à Meten van effecten
à Evaluatie van rol media t.a.v. sociale problemen
à Verbeteren van effectiviteit van communicatie
è Kritieken
o Lineariteit van communicatieprocessen (lineaire causaliteit1)
§ Geen éénrichtingsverkeer
§ Geen mechanistisch proces
o Effect-georiënteerd (maar moeilijk effecten te bewijzen)
o Quasi uitsluitend Westers perspectief
o Weinig oog voor contradictie en ambivalentie2
o Weinig oog voor sociale context, communicatie als sociaal en interactief proces en
betekenisgevinsprocessen
§ Simpel transmissiemodel functioneert zelden
§ Signalen bereiken ontvangers niet (of de verkeerde)
§ Signalen/betekenissen worden anders geïnterpreteerd
§ Ruis
1
Een oorzaak veroorzaakt een gevolg
2
Complexiteit
3
