Hoofdstuk 2 Steden en burgers in de Lage Landen
Wat maakte de opkomst van stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten mogelijk?
Kenmerkend aspect:
- De opkomst van handel en ambacht die de basis legden voor het herleven van een
agrarisch-urbane samenleving.
- De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
Vanaf de 11e eeuw deed zich in Europa een aantal veranderingen voor. De landbouw
veranderde, de bevolking groeide, de handel bloeide op en er ontstond weer een monetaire
economie van grotere omvang.
★ Het klimaat verbeterde aan het einde van de Vroege middeleeuwen. Met als gevolg:
○ De productie van de landbouw nam toe.
○ Ontginningen van bos en heide.
○ Droogleggen van gebieden met behulp van windmolens.
○ Verbetering van landbouwwerktuigen als de ploeg en de eg; haakploeg
vervangen door de keerploeg.
○ Invoering van drieslagstelsel
★ Meer en beter voedsel leidde tot groei van bevolking.
★ De hogere productie van de landbouw leidde ook tot landbouwoverschotten die de
boeren in nabijgelegen steden te koop aanboden.
○ Niet iedereen was meer nodig voor de landbouw, sommigen gingen zich
specialiseren en trokken als ambachtslieden naar een stad om zich te
vestigen.
○ Naast de lokale handel was er vooral de groei van internationale handel van
grote invloed.
○ Jaarmarkten gingen in lokale en internationale handel een belangrijke rol
spelen.
○ Handel groeide ook doordat transport verbeterde.
○ De groei van de nijverheid (beroepswerkzaamheden waarbij iets wordt
gemaakt of bewerkt) leidde tot verdere groei van de handel.
★ Door toename internationale handel werd betalen steeds groter probleem. Iedere
stad had hun eigen munt en die verschilde sterk van waarde.
○ Ontstaan beroep geldwisselaar.
○ Wisselbrief ontstond. Daarmee kon je in een andere stad geld krijgen wat je
in je eigen stad had weggelegd.
○ Vaak gebruikt door handelspartners die kantoren hadden in verschillende
steden.
In het noorden ontwikkelde vooral Vlaanderen zich tot een van de meest verstedelijkte
gebieden van Europa. Drie oorzaken daarvan waren.
★ Gunstiger geografische omstandigheden.
○ Verschillende bevaarbare rivieren en de noordzee zorgen voor gemakkelijk
contact met de wereld.
○ Gunstige plekken voor handel en verkeer en dus ook voor het ontstaan van
steden waren bij samenvloeiingen van rivieren (Gent, Dordrecht, Zutphen,
Arnhem), kruispunten tussen land- en waterwegen (Leuven, Maastricht en
, Deventer) en de nabijheid van een ouder gezag centrum zoals een burcht of
een abdij (Brugge en Gent)
○ Het meeste vervoer vond plaats over water omdat zware vervoer veel vlotter
verliep dan over land.
★ Meer bescherming van landsheren, hoge edelen en geestelijken en stadsbesturen.
○ Landsheren, hoge edelen, geestelijken en stadsbesturen zagen in dat het
beschermen en helpen van buitenlandse grote voordelen had.
■ Welvaart groeide waardoor de inkomsten stijgt.
■ Handelsroutes bescherm en infrastructuur verbeteren.
■ Marktvrede bij jaarmarkten.
■ Ontstaan banken.
★ Meer samenwerking tussen steden.
○ Steden gingen samenwerken in een onderling handelsverbond, de Hanze.
Om hun economische belangen te beschermen kregen, bevochten en kochten stedelingen
zelfbestuur in de vorm van stadsrechten.
★ Verplichtingen aan landsheer, wilden hier van af, dankzij toenemende welvaart
slaagden steden erin hun positie ten opzichte van hun landsheer te versterken,
verzochten hem de stad stadsrechten te schenken.
★ Stadsrechten verschilden van stad tot stad en werden in de loop van de tijd vaak ook
aangepast.
★ In de meest uiterste vorm hielden stadsrechten in:
○ Geen verplichtingen tegenover grootgrondbezitter.
○ Zelf bestuur en rechtspraak regelen.
○ Zelf bepalen wie poorter (stadsburger) is en wie niet.
★ Op den duur steden zo machtig dat ze bij conflicten tegen hun landsheer gingen
verzetten.
Vanwege hun marktfunctie vertakte het netwerk tussen die steden en het verzorgingsgebied
zich steeds fijner.
★ Steden vormen samen met hun omgeving een hechte eenheid. Elke stad was het
centrum van een verzorgingsgebied.
★ Economisch en politiek waren bewoners van steden met elkaar verbonden.
Om zichzelf in stand te houden had de stad een constante toestroom nodig van
kapitaalkrachtige of kundige aspirant-poorters. Door de volgende factoren:
★ Stad bood kans op werk.
★ Juridische bescherming.
★ Kans op scholing waardoor meer kans op arbeidsmarkt.
★ Vaak in grote steden de lonen ook hoger.
Startpunt van stedelijke dynamiek in de Nederlandse gewesten was Atrecht. Door de hoge
landbouwproductiviteit en de schapenhouderij in de regio veroverde die stad een centrale
plaats in de lakennijverheid. Handelaren in deze bisschopsstad vonden aansluiting op een
handelsnetwerk dat zich via jaarmarkten in Frankrijk uitstrekte tot de Italiaanse stadstaten.
★ Voor 1200 brachten handelaren uit Atrecht hun laken tot in Genua.
Wat maakte de opkomst van stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten mogelijk?
Kenmerkend aspect:
- De opkomst van handel en ambacht die de basis legden voor het herleven van een
agrarisch-urbane samenleving.
- De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
Vanaf de 11e eeuw deed zich in Europa een aantal veranderingen voor. De landbouw
veranderde, de bevolking groeide, de handel bloeide op en er ontstond weer een monetaire
economie van grotere omvang.
★ Het klimaat verbeterde aan het einde van de Vroege middeleeuwen. Met als gevolg:
○ De productie van de landbouw nam toe.
○ Ontginningen van bos en heide.
○ Droogleggen van gebieden met behulp van windmolens.
○ Verbetering van landbouwwerktuigen als de ploeg en de eg; haakploeg
vervangen door de keerploeg.
○ Invoering van drieslagstelsel
★ Meer en beter voedsel leidde tot groei van bevolking.
★ De hogere productie van de landbouw leidde ook tot landbouwoverschotten die de
boeren in nabijgelegen steden te koop aanboden.
○ Niet iedereen was meer nodig voor de landbouw, sommigen gingen zich
specialiseren en trokken als ambachtslieden naar een stad om zich te
vestigen.
○ Naast de lokale handel was er vooral de groei van internationale handel van
grote invloed.
○ Jaarmarkten gingen in lokale en internationale handel een belangrijke rol
spelen.
○ Handel groeide ook doordat transport verbeterde.
○ De groei van de nijverheid (beroepswerkzaamheden waarbij iets wordt
gemaakt of bewerkt) leidde tot verdere groei van de handel.
★ Door toename internationale handel werd betalen steeds groter probleem. Iedere
stad had hun eigen munt en die verschilde sterk van waarde.
○ Ontstaan beroep geldwisselaar.
○ Wisselbrief ontstond. Daarmee kon je in een andere stad geld krijgen wat je
in je eigen stad had weggelegd.
○ Vaak gebruikt door handelspartners die kantoren hadden in verschillende
steden.
In het noorden ontwikkelde vooral Vlaanderen zich tot een van de meest verstedelijkte
gebieden van Europa. Drie oorzaken daarvan waren.
★ Gunstiger geografische omstandigheden.
○ Verschillende bevaarbare rivieren en de noordzee zorgen voor gemakkelijk
contact met de wereld.
○ Gunstige plekken voor handel en verkeer en dus ook voor het ontstaan van
steden waren bij samenvloeiingen van rivieren (Gent, Dordrecht, Zutphen,
Arnhem), kruispunten tussen land- en waterwegen (Leuven, Maastricht en
, Deventer) en de nabijheid van een ouder gezag centrum zoals een burcht of
een abdij (Brugge en Gent)
○ Het meeste vervoer vond plaats over water omdat zware vervoer veel vlotter
verliep dan over land.
★ Meer bescherming van landsheren, hoge edelen en geestelijken en stadsbesturen.
○ Landsheren, hoge edelen, geestelijken en stadsbesturen zagen in dat het
beschermen en helpen van buitenlandse grote voordelen had.
■ Welvaart groeide waardoor de inkomsten stijgt.
■ Handelsroutes bescherm en infrastructuur verbeteren.
■ Marktvrede bij jaarmarkten.
■ Ontstaan banken.
★ Meer samenwerking tussen steden.
○ Steden gingen samenwerken in een onderling handelsverbond, de Hanze.
Om hun economische belangen te beschermen kregen, bevochten en kochten stedelingen
zelfbestuur in de vorm van stadsrechten.
★ Verplichtingen aan landsheer, wilden hier van af, dankzij toenemende welvaart
slaagden steden erin hun positie ten opzichte van hun landsheer te versterken,
verzochten hem de stad stadsrechten te schenken.
★ Stadsrechten verschilden van stad tot stad en werden in de loop van de tijd vaak ook
aangepast.
★ In de meest uiterste vorm hielden stadsrechten in:
○ Geen verplichtingen tegenover grootgrondbezitter.
○ Zelf bestuur en rechtspraak regelen.
○ Zelf bepalen wie poorter (stadsburger) is en wie niet.
★ Op den duur steden zo machtig dat ze bij conflicten tegen hun landsheer gingen
verzetten.
Vanwege hun marktfunctie vertakte het netwerk tussen die steden en het verzorgingsgebied
zich steeds fijner.
★ Steden vormen samen met hun omgeving een hechte eenheid. Elke stad was het
centrum van een verzorgingsgebied.
★ Economisch en politiek waren bewoners van steden met elkaar verbonden.
Om zichzelf in stand te houden had de stad een constante toestroom nodig van
kapitaalkrachtige of kundige aspirant-poorters. Door de volgende factoren:
★ Stad bood kans op werk.
★ Juridische bescherming.
★ Kans op scholing waardoor meer kans op arbeidsmarkt.
★ Vaak in grote steden de lonen ook hoger.
Startpunt van stedelijke dynamiek in de Nederlandse gewesten was Atrecht. Door de hoge
landbouwproductiviteit en de schapenhouderij in de regio veroverde die stad een centrale
plaats in de lakennijverheid. Handelaren in deze bisschopsstad vonden aansluiting op een
handelsnetwerk dat zich via jaarmarkten in Frankrijk uitstrekte tot de Italiaanse stadstaten.
★ Voor 1200 brachten handelaren uit Atrecht hun laken tot in Genua.
