Dautzenberg
Fin de siècle + interbellum
Toetsstof: § 60 t/m 71 en 76 t/m 90, aantekeningen + 2 boeken (m/ plaatsing in tijd)
XO Rond de eeuwwisseling
§60: Historische achtergronden 1875-1914
Na 1875:
● veranderen de Europese agrarische samenlevingen in industriestaten
○ Industriële revolutie: wereld is similar met die van ons
○ Toppunt van kapitalisme
■ Goedkoop produceren v.s. gezonde arbeiders
● Ontstaan moderne politieke hoofdstromingen (liberalen, confessionelen, socialisten)
Er ontstond sociale wetgeving die toegepast werd in 1889 olv liberalen en confucianisten, uit angst voor
de opkomst van het socialisme (NL: SDAP), de politieke stroming die ontstond op basis van Karl Marx’s
“Das Kapital”. Ook werden er vakbonden en vakcentrales georganiseerd om de arbeiders te
beschermen.
De periode 1875-1914: fin de siècle (afsluiting van de agrarische tijd)
§61: Het fin de siècle
Een nieuw wereldbeeld
2e deel 19e eeuw: wetenschappelijke ontdekkingen:
● Charles Darwin: evolutietheorie → letterlijke interpretatie bijbel onmogelijk
● Sigmund Freud: onderbewuste → minder aantrekkelijk deel v/d mens
→verwarring: oud (religieus) wereldbeeld is fout → moeilijke acceptatie & weerzin.
→ aantasting v/d orde en de macht v/d heersende klasse
Wel gevoel van zelfvoldaanheid: het meeste is nu wel ontdekt, maar in 1905 was de “traditionele”
natuurkunde weer helemaal verandert.
De kunst
Begin van nieuwe cultuurperiode: angst + verwachtingen = ambivalente houding → vluchten uit de
realiteit naar wereld van kunstmatigheid), overbeschaving, luxe etc. => fin de siècle = la belle époque.
● Escapisme → estheticisme (schoonheidsleer): kunst moet uitsluitend iets moois zijn, en mag
geen andere functie hebben (L’art pour l’art). Het gaat om de vorm i.p.v. de inhoud. Anti
moralistisch. → de Tachtigers
○ VB: Art nouveau
De kunst moet de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie zijn →
individualistisch.
De waarneembare werkelijkheid werd als uitgangspunt genomen (proza: naturalisme +
realisme, poëzie: sensitivisme)
● Keerden zich tegen het nuttigheidsprincipe en de clichétaal van domineedichters
○ VB: Jacques Perk werd afgekeurd vanwege de religieuze toon. Willem Kloos geeft later
aan dat hij “vallen moest” om een nieuwe vorm van kunst ruimte te geven.
● -isme die in de proza waren in deze tijd zijn: positivisme en determinisme (erfelijkheid, milieu,
moment), geschreven door:
, 2
○ Marcellus Emants, Lodewijk van Deyssel (schandaal: Een liefde → masturbatie), Arnold
Aletrino (schandaal: pijpelijntjes → homo’s), Herman Heijermans, Frederik van Eeden,
Louis Couperus, J.I. de Haan
■ vaak maatschappelijke verontwaardiging
§62: het impressionisme
Beeldende kunst
Het impressionisme was een voortzetting en reactie op het realisme (objectieve weergave). Nieuwe
psychologie: objectieve weergave bestaat niet, we oordelen over wat we zien → het zijn impressies, niet
de waarheid → impressionisten pogen hun impressie van de werkelijkheid over te brengen.
● vastleggen v/d wisselende effecten → nieuwe schildertechniek
○ contouren zijn vaag, kleurvlakken met korte penseelstreken samengesteld
Muziek
impressionistische muziek: klank combi's die naast elkaar staan → mozaïek van klanken → sfeer
oproepen.
Klassieke muziek-vormen worden niet meer gebruikt.
Literatuur
Men gebruikt stijlmiddelen voor het uitdrukken van gevoelens:
● bijvoeglijke naamwoorden
● neologismen (nieuwe woorden bedenken)
● archaïsme (ouderwetse woorden)
● beeldspraak (voornamelijk synthese)
● illustraties
● enjambementen
Vaak schreef men sonnetten (4-4-3-3), nauwelijks proza omdat de stijl daarvoor te overdadig is. Proza
die wel de impressionistische kenmerken vertoont heten woordkunst of lyrisch proza.
§63: het naturalisme
Uitwerking van realisme, maar in romans en toneelstukken.
● weergeven en verklaren waarom iets zo is.
○ erfelijke aanleg
○ milieu + opvoeding
○ tijd
■ dmv romans afhankelijkheid hiervan weergeven
Ook andere soort romans
● psychologische roman: mensen die het psychisch moeilijk hadden
● sociale romans: mensen die gevormd worden door plaats op maatschappelijke ladder
○ naturalisten = socialist → doel: maatschappij verbeteren.
De romans zijn somber en pessimistisch → fatalistisch: het leven v/d mens wordt bepaald door het
noodlot.
Het naturalisme staat haaks op het impressionisme en estheticisme, maar gebruikt wel vaak dezelfde
stijl van schrijven (de “woordkunst”).
§64: De beweging tachtig
De ‘Tachtigers’ (beweging van Amsterdamse schrijvers die begon in 1880) verzetten zich tegen de
gevestigde orde (L’avant garde). Beroemde leden waren:
● Willem Koos: serieus criticus, beoordeelt boek op argumenten
● Lodewijk van Deyssel: bekritiseerde louter op gevoel
In hun werk focuste ze zich op:
● Principe die ze misten in de kunst
Fin de siècle + interbellum
Toetsstof: § 60 t/m 71 en 76 t/m 90, aantekeningen + 2 boeken (m/ plaatsing in tijd)
XO Rond de eeuwwisseling
§60: Historische achtergronden 1875-1914
Na 1875:
● veranderen de Europese agrarische samenlevingen in industriestaten
○ Industriële revolutie: wereld is similar met die van ons
○ Toppunt van kapitalisme
■ Goedkoop produceren v.s. gezonde arbeiders
● Ontstaan moderne politieke hoofdstromingen (liberalen, confessionelen, socialisten)
Er ontstond sociale wetgeving die toegepast werd in 1889 olv liberalen en confucianisten, uit angst voor
de opkomst van het socialisme (NL: SDAP), de politieke stroming die ontstond op basis van Karl Marx’s
“Das Kapital”. Ook werden er vakbonden en vakcentrales georganiseerd om de arbeiders te
beschermen.
De periode 1875-1914: fin de siècle (afsluiting van de agrarische tijd)
§61: Het fin de siècle
Een nieuw wereldbeeld
2e deel 19e eeuw: wetenschappelijke ontdekkingen:
● Charles Darwin: evolutietheorie → letterlijke interpretatie bijbel onmogelijk
● Sigmund Freud: onderbewuste → minder aantrekkelijk deel v/d mens
→verwarring: oud (religieus) wereldbeeld is fout → moeilijke acceptatie & weerzin.
→ aantasting v/d orde en de macht v/d heersende klasse
Wel gevoel van zelfvoldaanheid: het meeste is nu wel ontdekt, maar in 1905 was de “traditionele”
natuurkunde weer helemaal verandert.
De kunst
Begin van nieuwe cultuurperiode: angst + verwachtingen = ambivalente houding → vluchten uit de
realiteit naar wereld van kunstmatigheid), overbeschaving, luxe etc. => fin de siècle = la belle époque.
● Escapisme → estheticisme (schoonheidsleer): kunst moet uitsluitend iets moois zijn, en mag
geen andere functie hebben (L’art pour l’art). Het gaat om de vorm i.p.v. de inhoud. Anti
moralistisch. → de Tachtigers
○ VB: Art nouveau
De kunst moet de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie zijn →
individualistisch.
De waarneembare werkelijkheid werd als uitgangspunt genomen (proza: naturalisme +
realisme, poëzie: sensitivisme)
● Keerden zich tegen het nuttigheidsprincipe en de clichétaal van domineedichters
○ VB: Jacques Perk werd afgekeurd vanwege de religieuze toon. Willem Kloos geeft later
aan dat hij “vallen moest” om een nieuwe vorm van kunst ruimte te geven.
● -isme die in de proza waren in deze tijd zijn: positivisme en determinisme (erfelijkheid, milieu,
moment), geschreven door:
, 2
○ Marcellus Emants, Lodewijk van Deyssel (schandaal: Een liefde → masturbatie), Arnold
Aletrino (schandaal: pijpelijntjes → homo’s), Herman Heijermans, Frederik van Eeden,
Louis Couperus, J.I. de Haan
■ vaak maatschappelijke verontwaardiging
§62: het impressionisme
Beeldende kunst
Het impressionisme was een voortzetting en reactie op het realisme (objectieve weergave). Nieuwe
psychologie: objectieve weergave bestaat niet, we oordelen over wat we zien → het zijn impressies, niet
de waarheid → impressionisten pogen hun impressie van de werkelijkheid over te brengen.
● vastleggen v/d wisselende effecten → nieuwe schildertechniek
○ contouren zijn vaag, kleurvlakken met korte penseelstreken samengesteld
Muziek
impressionistische muziek: klank combi's die naast elkaar staan → mozaïek van klanken → sfeer
oproepen.
Klassieke muziek-vormen worden niet meer gebruikt.
Literatuur
Men gebruikt stijlmiddelen voor het uitdrukken van gevoelens:
● bijvoeglijke naamwoorden
● neologismen (nieuwe woorden bedenken)
● archaïsme (ouderwetse woorden)
● beeldspraak (voornamelijk synthese)
● illustraties
● enjambementen
Vaak schreef men sonnetten (4-4-3-3), nauwelijks proza omdat de stijl daarvoor te overdadig is. Proza
die wel de impressionistische kenmerken vertoont heten woordkunst of lyrisch proza.
§63: het naturalisme
Uitwerking van realisme, maar in romans en toneelstukken.
● weergeven en verklaren waarom iets zo is.
○ erfelijke aanleg
○ milieu + opvoeding
○ tijd
■ dmv romans afhankelijkheid hiervan weergeven
Ook andere soort romans
● psychologische roman: mensen die het psychisch moeilijk hadden
● sociale romans: mensen die gevormd worden door plaats op maatschappelijke ladder
○ naturalisten = socialist → doel: maatschappij verbeteren.
De romans zijn somber en pessimistisch → fatalistisch: het leven v/d mens wordt bepaald door het
noodlot.
Het naturalisme staat haaks op het impressionisme en estheticisme, maar gebruikt wel vaak dezelfde
stijl van schrijven (de “woordkunst”).
§64: De beweging tachtig
De ‘Tachtigers’ (beweging van Amsterdamse schrijvers die begon in 1880) verzetten zich tegen de
gevestigde orde (L’avant garde). Beroemde leden waren:
● Willem Koos: serieus criticus, beoordeelt boek op argumenten
● Lodewijk van Deyssel: bekritiseerde louter op gevoel
In hun werk focuste ze zich op:
● Principe die ze misten in de kunst
