Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 2 SAMENHANG IN ECOSYSTEMEN ___________________________ 1
ABIOTISCHE EN BIOTISCHE FACTOREN _______________________________________ 1
Abiotische factoren ____________________________________________________________________ 1
1. Klimaat: weer en seizoenen ______________________________________________________ 1
2. Hoogteligging, reliëf en bodem ___________________________________________________ 1
3. Waterkwaliteit en diepte vh water _________________________________________________ 2
4. Levende wezens kunnen abiotische factoren beïnvloeden ___________________________ 2
Biotische factoren______________________________________________________________________ 2
TYPERENDE KENMERKEN VH BOS ____________________________________________ 3
INVLOED VD MENS OP DE NATUUR ___________________________________________ 3
1. (Bos)brand _______________________________________________________________________ 3
2. Luchtverontreiniging _______________________________________________________________ 3
3. Exploitatie v bossen (→ regio’s met stenige bodems) __________________________________ 4
4. Natuurbeheer _____________________________________________________________________ 4
ECOSYSTEMEN ______________________________________________________________ 4
Voedselrelaties in een ecosysteem ______________________________________________________ 4
Voedselketen _______________________________________________________________________ 5
Voedselweb ________________________________________________________________________ 5
Verstoring ih voedselweb _____________________________________________________________ 5
Voedselpiramide ____________________________________________________________________ 6
De energiestroom ie ecosysteem ________________________________________________________ 6
Kringlopen ____________________________________________________________________________ 7
Waterkringloop ______________________________________________________________________ 7
Verstoring id waterkringloop __________________________________________________________ 8
Plastic soep ________________________________________________________________________ 8
Kringloop v mineralen, voedselkringloop _______________________________________________ 8
Verstoring vd kringloop v mineralen: mest en mineralen __________________________________ 9
Kringloop v gassen: koolstofdioxide kringloop __________________________________________ 10
HOOFSTUK 3 MENSELIJKE INVLOEDEN __________________________________ 12
DE WISSELWERKING TUSSEN MENSEN EN HUN OMGEVING ___________________ 12
Waarde van de natuur _________________________________________________________________ 12
Invloed van de mens op de natuur ______________________________________________________ 12
Onze natuur is een cultuurlandschap ____________________________________________________ 12
MILIEUPROBLEMEN _________________________________________________________ 13
GRASLANDEN RIJKE BIOTOPEN _____________________________________________ 13
Ontstaan door de mens _______________________________________________________________ 14
Aantasting v halfnatuurlijk grasland _____________________________________________________ 14
De weide ____________________________________________________________________________ 14
Planten vd weide ___________________________________________________________________ 14
Dieren ____________________________________________________________________________ 14
Houtwal en andere omheiningen _______________________________________________________ 15
1
, DUURZAME OPLOSSINGEN __________________________________________________ 15
Duurzame ontwikkeling en duurzame oplossingen ________________________________________ 15
Enkele duurzame initiatieven ___________________________________________________________ 15
HUISHOUDELIJK AFVAL _____________________________________________________ 16
Sorteren _____________________________________________________________________________ 16
Recycleren __________________________________________________________________________ 16
GFT: composteren ____________________________________________________________________ 16
Afval voorkomen______________________________________________________________________ 17
HOOFDSTUK 4 LANDBOUW ______________________________________________ 18
LANDBOUW _________________________________________________________________ 18
GESCHIEDENIS VAN DE LANDBOUW EN HAAR RECENTE EVOLUTIE ___________ 18
Een landbouw van schaarste (1750-1880) _______________________________________________ 18
In de greep vd voortuigang (1880-1950) _________________________________________________ 18
Een schakel in de keten (1950 tot heden) ________________________________________________ 18
Het Belgische landbouwbedrijf en haar recente evolutie ___________________________________ 19
Drijvende kracht achter de evolutie van de landbouw: de EU (EXAMEN) ____________________ 19
De grote drijfkracht _________________________________________________________________ 19
Enkele nieuwe trends _______________________________________________________________ 19
BODEMGEBRUIK IN BELGIË__________________________________________________ 20
LANDBOUW EN ZIJN DEELACTIVITEITEN _____________________________________ 20
HET BELGISCH LANDBOUWBEDRIJF _________________________________________ 20
De landbouwsector in beweging ________________________________________________________ 20
Wat staat er op de velden? !! ___________________________________________________________ 21
Dieren op de boerderij: koesoorten _____________________________________________________ 22
Melkkoeien ________________________________________________________________________ 22
Vleeskoeien _______________________________________________________________________ 23
Melk (EXAMEN) _______________________________________________________________________ 24
WAARUIT BESTAAT MELK? __________________________________________________________ 24
SOORTEN CONSUMPTIEMELK (GRAMMEN KENNEN!) ______________________________________ 24
SOORTEN GEFERMENTEERDE MELKDRANKEN ___________________________________________ 25
MEEST GEBRUIKTE MANIER OM MELK LANG HOUDBAAR TE MAKEN __________________________ 25
AKKERBOUW __________________________________________________________________ 26
Wat is graan? ________________________________________________________________________ 26
Opbouw vd graankorrel________________________________________________________________ 26
Soorten granen _______________________________________________________________________ 26
Soorten meel en bloem ________________________________________________________________ 27
Zaden die lijken op graan ______________________________________________________________ 27
Productie ____________________________________________________________________________ 27
Zaaien en oogst ______________________________________________________________________ 28
Meel malen __________________________________________________________________________ 28
Bewaren _____________________________________________________________________________ 28
REGIONALE VERSCHILLEN __________________________________________________ 29
Regionale verschilen ten gevolge v verschillende bodems _________________________________ 29
Relaties in de landbouw _______________________________________________________________ 29
2
,KNELPUNTEN IN DE LANDBOUW _____________________________________________ 30
Economisch __________________________________________________________________________ 30
Ecologisch ___________________________________________________________________________ 30
Sociaal ______________________________________________________________________________ 30
LANDBOUW ID WERELD _____________________________________________________ 31
BIOLOGISCHE, DUURZAME EN VERBREDE LANDBOUW _______________________ 31
Wat? ________________________________________________________________________________ 31
Biologisch-dynamische landbouw _______________________________________________________ 32
Duurzame en geïntegreerde landbouw __________________________________________________ 32
Verbrede landbouw ___________________________________________________________________ 32
EERLIJKE HANDEL __________________________________________________________ 32
Project Max Havelaar _________________________________________________________________ 32
Wat is eerlijke handel? ________________________________________________________________ 33
Doelstellingen v Fair Trade ____________________________________________________________ 33
Criteria v eerlijke handel _______________________________________________________________ 34
Eerlijke handel = een alternatief ________________________________________________________ 34
DIDACTIEK LANDBOUW _____________________________________________________ 34
3
, Deel Lena
HOOFDSTUK 2 SAMENHANG IN ECOSYSTEMEN
ABIOTISCHE EN BIOTISCHE FACTOREN
Biotische factoren = de invloed die een organisme uitoefent in een ecosysteem bv. schimmels en
bacteriën, dode dieren, plantenresten, dieren…
Abiotische factoren = niet levende dingen die een invloed uitoefenen op de omgeving en de
organismen daarin bv. temperatuur, aanwezigheid v water, hoeveelheid licht…
Het levend wezen beïnvloedt ook de omgeving → het levend wezen is zelf een biotische factor voor
de andere organismen.
Abiotische factoren
1. Klimaat: weer en seizoenen
o Licht
▪ Planten hebben licht nodig voor de fotosynthese. (→ onder bomen met een
dicht bladerdek groeien weinig planten)
o Temperatuur
▪ Hitte = uitdroging vd planten
▪ Late vorst ih voorjaar = schade aan jonge blaadjes en bloemen
o Wind
▪ Stormschade = ontworteling en breuk v bomen door hoge windsnelheden
→ varieert van boomsoort, diepte vh wortelgestel, leeftijd vd boom…
• Voordelen: kale plekken = meer licht = jonge bomen kunnen groeien
• Nadelen: houtproductie daalt
o Neerslag en vochtigheid
▪ Droogteverschijnselen wanneer de watertoevoer uit de bodem niet tijdig wordt
aangevuld
o Bliksem
▪ Bosbrand bij droogte
▪ Scheuren id schors
o Daglengte en seizoenen
▪ Typische seizoensverschijnselen (verkleuring, bladval, voorbereiding vd
dieren op de winter…)
2. Hoogteligging, reliëf en bodem
o Hoogteligging
▪ Loofbomen w vervangen door naaldbomen op een bepaalde hoogte
o Reliëf
▪ Stenige hellingen → bomen een ondiep en oppervlakkig wortelgestel =
gevoelig v stormschade
o Samenstelling vd bodem, vochtigheid
▪ Rijke grond: eik- en beukenbossen
▪ Arme grond: berken
▪ Vochtige en moerassige bodem: elzenbossen
1
HOOFDSTUK 2 SAMENHANG IN ECOSYSTEMEN ___________________________ 1
ABIOTISCHE EN BIOTISCHE FACTOREN _______________________________________ 1
Abiotische factoren ____________________________________________________________________ 1
1. Klimaat: weer en seizoenen ______________________________________________________ 1
2. Hoogteligging, reliëf en bodem ___________________________________________________ 1
3. Waterkwaliteit en diepte vh water _________________________________________________ 2
4. Levende wezens kunnen abiotische factoren beïnvloeden ___________________________ 2
Biotische factoren______________________________________________________________________ 2
TYPERENDE KENMERKEN VH BOS ____________________________________________ 3
INVLOED VD MENS OP DE NATUUR ___________________________________________ 3
1. (Bos)brand _______________________________________________________________________ 3
2. Luchtverontreiniging _______________________________________________________________ 3
3. Exploitatie v bossen (→ regio’s met stenige bodems) __________________________________ 4
4. Natuurbeheer _____________________________________________________________________ 4
ECOSYSTEMEN ______________________________________________________________ 4
Voedselrelaties in een ecosysteem ______________________________________________________ 4
Voedselketen _______________________________________________________________________ 5
Voedselweb ________________________________________________________________________ 5
Verstoring ih voedselweb _____________________________________________________________ 5
Voedselpiramide ____________________________________________________________________ 6
De energiestroom ie ecosysteem ________________________________________________________ 6
Kringlopen ____________________________________________________________________________ 7
Waterkringloop ______________________________________________________________________ 7
Verstoring id waterkringloop __________________________________________________________ 8
Plastic soep ________________________________________________________________________ 8
Kringloop v mineralen, voedselkringloop _______________________________________________ 8
Verstoring vd kringloop v mineralen: mest en mineralen __________________________________ 9
Kringloop v gassen: koolstofdioxide kringloop __________________________________________ 10
HOOFSTUK 3 MENSELIJKE INVLOEDEN __________________________________ 12
DE WISSELWERKING TUSSEN MENSEN EN HUN OMGEVING ___________________ 12
Waarde van de natuur _________________________________________________________________ 12
Invloed van de mens op de natuur ______________________________________________________ 12
Onze natuur is een cultuurlandschap ____________________________________________________ 12
MILIEUPROBLEMEN _________________________________________________________ 13
GRASLANDEN RIJKE BIOTOPEN _____________________________________________ 13
Ontstaan door de mens _______________________________________________________________ 14
Aantasting v halfnatuurlijk grasland _____________________________________________________ 14
De weide ____________________________________________________________________________ 14
Planten vd weide ___________________________________________________________________ 14
Dieren ____________________________________________________________________________ 14
Houtwal en andere omheiningen _______________________________________________________ 15
1
, DUURZAME OPLOSSINGEN __________________________________________________ 15
Duurzame ontwikkeling en duurzame oplossingen ________________________________________ 15
Enkele duurzame initiatieven ___________________________________________________________ 15
HUISHOUDELIJK AFVAL _____________________________________________________ 16
Sorteren _____________________________________________________________________________ 16
Recycleren __________________________________________________________________________ 16
GFT: composteren ____________________________________________________________________ 16
Afval voorkomen______________________________________________________________________ 17
HOOFDSTUK 4 LANDBOUW ______________________________________________ 18
LANDBOUW _________________________________________________________________ 18
GESCHIEDENIS VAN DE LANDBOUW EN HAAR RECENTE EVOLUTIE ___________ 18
Een landbouw van schaarste (1750-1880) _______________________________________________ 18
In de greep vd voortuigang (1880-1950) _________________________________________________ 18
Een schakel in de keten (1950 tot heden) ________________________________________________ 18
Het Belgische landbouwbedrijf en haar recente evolutie ___________________________________ 19
Drijvende kracht achter de evolutie van de landbouw: de EU (EXAMEN) ____________________ 19
De grote drijfkracht _________________________________________________________________ 19
Enkele nieuwe trends _______________________________________________________________ 19
BODEMGEBRUIK IN BELGIË__________________________________________________ 20
LANDBOUW EN ZIJN DEELACTIVITEITEN _____________________________________ 20
HET BELGISCH LANDBOUWBEDRIJF _________________________________________ 20
De landbouwsector in beweging ________________________________________________________ 20
Wat staat er op de velden? !! ___________________________________________________________ 21
Dieren op de boerderij: koesoorten _____________________________________________________ 22
Melkkoeien ________________________________________________________________________ 22
Vleeskoeien _______________________________________________________________________ 23
Melk (EXAMEN) _______________________________________________________________________ 24
WAARUIT BESTAAT MELK? __________________________________________________________ 24
SOORTEN CONSUMPTIEMELK (GRAMMEN KENNEN!) ______________________________________ 24
SOORTEN GEFERMENTEERDE MELKDRANKEN ___________________________________________ 25
MEEST GEBRUIKTE MANIER OM MELK LANG HOUDBAAR TE MAKEN __________________________ 25
AKKERBOUW __________________________________________________________________ 26
Wat is graan? ________________________________________________________________________ 26
Opbouw vd graankorrel________________________________________________________________ 26
Soorten granen _______________________________________________________________________ 26
Soorten meel en bloem ________________________________________________________________ 27
Zaden die lijken op graan ______________________________________________________________ 27
Productie ____________________________________________________________________________ 27
Zaaien en oogst ______________________________________________________________________ 28
Meel malen __________________________________________________________________________ 28
Bewaren _____________________________________________________________________________ 28
REGIONALE VERSCHILLEN __________________________________________________ 29
Regionale verschilen ten gevolge v verschillende bodems _________________________________ 29
Relaties in de landbouw _______________________________________________________________ 29
2
,KNELPUNTEN IN DE LANDBOUW _____________________________________________ 30
Economisch __________________________________________________________________________ 30
Ecologisch ___________________________________________________________________________ 30
Sociaal ______________________________________________________________________________ 30
LANDBOUW ID WERELD _____________________________________________________ 31
BIOLOGISCHE, DUURZAME EN VERBREDE LANDBOUW _______________________ 31
Wat? ________________________________________________________________________________ 31
Biologisch-dynamische landbouw _______________________________________________________ 32
Duurzame en geïntegreerde landbouw __________________________________________________ 32
Verbrede landbouw ___________________________________________________________________ 32
EERLIJKE HANDEL __________________________________________________________ 32
Project Max Havelaar _________________________________________________________________ 32
Wat is eerlijke handel? ________________________________________________________________ 33
Doelstellingen v Fair Trade ____________________________________________________________ 33
Criteria v eerlijke handel _______________________________________________________________ 34
Eerlijke handel = een alternatief ________________________________________________________ 34
DIDACTIEK LANDBOUW _____________________________________________________ 34
3
, Deel Lena
HOOFDSTUK 2 SAMENHANG IN ECOSYSTEMEN
ABIOTISCHE EN BIOTISCHE FACTOREN
Biotische factoren = de invloed die een organisme uitoefent in een ecosysteem bv. schimmels en
bacteriën, dode dieren, plantenresten, dieren…
Abiotische factoren = niet levende dingen die een invloed uitoefenen op de omgeving en de
organismen daarin bv. temperatuur, aanwezigheid v water, hoeveelheid licht…
Het levend wezen beïnvloedt ook de omgeving → het levend wezen is zelf een biotische factor voor
de andere organismen.
Abiotische factoren
1. Klimaat: weer en seizoenen
o Licht
▪ Planten hebben licht nodig voor de fotosynthese. (→ onder bomen met een
dicht bladerdek groeien weinig planten)
o Temperatuur
▪ Hitte = uitdroging vd planten
▪ Late vorst ih voorjaar = schade aan jonge blaadjes en bloemen
o Wind
▪ Stormschade = ontworteling en breuk v bomen door hoge windsnelheden
→ varieert van boomsoort, diepte vh wortelgestel, leeftijd vd boom…
• Voordelen: kale plekken = meer licht = jonge bomen kunnen groeien
• Nadelen: houtproductie daalt
o Neerslag en vochtigheid
▪ Droogteverschijnselen wanneer de watertoevoer uit de bodem niet tijdig wordt
aangevuld
o Bliksem
▪ Bosbrand bij droogte
▪ Scheuren id schors
o Daglengte en seizoenen
▪ Typische seizoensverschijnselen (verkleuring, bladval, voorbereiding vd
dieren op de winter…)
2. Hoogteligging, reliëf en bodem
o Hoogteligging
▪ Loofbomen w vervangen door naaldbomen op een bepaalde hoogte
o Reliëf
▪ Stenige hellingen → bomen een ondiep en oppervlakkig wortelgestel =
gevoelig v stormschade
o Samenstelling vd bodem, vochtigheid
▪ Rijke grond: eik- en beukenbossen
▪ Arme grond: berken
▪ Vochtige en moerassige bodem: elzenbossen
1
