Samenvatting van alle hoofdstukken
Inleiding in de pedagogiek – Annemarie Becker
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Het begrip opvoeden .................................................................................................................................................................................. 5
1.1 Pedagogiek ........................................................................................................................................................................................................... 5
1.2 Definitie opvoeding .............................................................................................................................................................................................. 5
1.3 De 4 basisdimensies van opvoeden ...................................................................................................................................................................... 5
1.3.1 Ondersteuning bieden.................................................................................................................................................................................. 5
1.3.2 Instructie geven............................................................................................................................................................................................ 6
1.3.3 Controle uitoefenen ..................................................................................................................................................................................... 6
1.3.4 Grenzen stellen ............................................................................................................................................................................................ 7
1.4 Pedagogische opvoedingsdoelen.......................................................................................................................................................................... 7
1.5 Materiële & emotionele opvoeding...................................................................................................................................................................... 7
1.5.1 Behoeftehiërarchie van Maslow .................................................................................................................................................................. 8
1.5.2 Materiële opvoeding .................................................................................................................................................................................... 8
1.5.3 Emotionele opvoeding ................................................................................................................................................................................. 8
1.6.1 Geestelijke vorming ..................................................................................................................................................................................... 8
1.6.2 Sociale vorming ............................................................................................................................................................................................ 8
Hoofdstuk 2. De ouder & het kind ................................................................................................................................................................................... 9
2.1 De opvoedingsrelatie ............................................................................................................................................................................................ 9
2.2 Ontwikkelingsfasen, ontwikkelingstaken en opvoedingsopgaven ........................................................................................................................ 9
2.2.1 Baby / peutertijd (0 tot 2 jaar) ..................................................................................................................................................................... 9
2.2.2 Peuter / kleutertijd (2 tot 4 jaar) .................................................................................................................................................................. 9
2.2.3 Basisschoolperiode (4 tot 12 jaar) .............................................................................................................................................................. 10
2.2.4 Adolescentie (12 tot 18 jaar) - ook wel puberteit genoemd ...................................................................................................................... 10
2.3 Communicatiepatronen in het gezin .................................................................................................................................................................. 10
2.3.1 Bevelshuishouden ...................................................................................................................................................................................... 10
2.3.2 Onderhandelingshuishouden ..................................................................................................................................................................... 11
2.4 Locus of control .................................................................................................................................................................................................. 11
2.5 Draagkracht en draaglast van de ouder .............................................................................................................................................................. 11
Hoofdstuk 3. Het opvoedproces .................................................................................................................................................................................... 12
3.1 Socialisatieproces ............................................................................................................................................................................................... 12
3.2 Opvoedingsmilieus ............................................................................................................................................................................................. 12
3.2.1 Het gezin .................................................................................................................................................................................................... 12
3.2.2 De school.................................................................................................................................................................................................... 12
3.2.3 De maatschappij......................................................................................................................................................................................... 13
3.3 Gezinstypen ........................................................................................................................................................................................................ 13
3.3.1 Loszandgezin .............................................................................................................................................................................................. 13
3.3.2 Kluwengezin ............................................................................................................................................................................................... 13
3.3.3 Half-open/half-gesloten gezin .................................................................................................................................................................... 14
3.4 Opvoedingsstijlen ............................................................................................................................................................................................... 14
3.4.1 De autoritaire opvoedingsstijl .................................................................................................................................................................... 14
3.4.2 De autoritatieve of democratische opvoedingsstijl .................................................................................................................................... 15
3.4.3 De toegeeflijke of permissieve opvoedingsstijl .......................................................................................................................................... 16
3.4.4 De verwaarlozende opvoedingsstijl............................................................................................................................................................ 16
3.5 Ouderlijk gezag versus opvoedingsmacht........................................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 4. Problemen in de opvoeding...................................................................................................................................................................... 18
4.1 Problematische opvoedingssituaties .................................................................................................................................................................. 18
Pagina 2
, 4.1.1 Eenvoudige opvoedingsproblemen ............................................................................................................................................................ 18
4.1.2 Puberteit .................................................................................................................................................................................................... 18
4.1.3 Problematische opvoedingssituatie (POS) .................................................................................................................................................. 18
4.1.4 Problemen bij de ouder.............................................................................................................................................................................. 18
4.1.5 Stoornis kind .............................................................................................................................................................................................. 19
4.1.6 Ingrijpende ervaringen ............................................................................................................................................................................... 19
4.1.7 Rouw .......................................................................................................................................................................................................... 19
4.2 Kindermishandeling ............................................................................................................................................................................................ 19
4.2.1 Psychische mishandeling ............................................................................................................................................................................ 20
4.2.2 Psychische verwaarlozing ........................................................................................................................................................................... 20
4.2.3 Gevolgen van psychische verwaarlozing of mishandeling .......................................................................................................................... 20
4.2.4 Fysieke mishandeling ................................................................................................................................................................................. 20
4.2.5 Fysieke verwaarlozing ................................................................................................................................................................................ 20
4.2.6 Gevolgen fysieke mishandeling en verwaarlozing ...................................................................................................................................... 21
4.2.7 Münchhausen by proxy syndroom (MBPS) ................................................................................................................................................ 21
4.2.8 Seksuele kindermishandeling ..................................................................................................................................................................... 21
4.3 Beschermende en bedreigende factoren ........................................................................................................................................................... 22
4.3.1 Model beschermende en bedreigende factoren ........................................................................................................................................ 22
4.3.2 Kindkenmerken .......................................................................................................................................................................................... 22
4.3.3 Gezinskenmerken....................................................................................................................................................................................... 22
4.3.4 Opvoederskenmerken ................................................................................................................................................................................ 22
4.3.5 Schoolkenmerken....................................................................................................................................................................................... 23
4.3.6 Omgevingskenmerken ............................................................................................................................................................................... 23
4.3.7 Gebruikmaken van beschermende factoren .............................................................................................................................................. 23
Hoofdstuk 5. Jeugdhulpverlening en de rechten van het kind ....................................................................................................................................... 24
5.1 Ontwikkeling in de tijd ........................................................................................................................................................................................ 24
5.2 Hulpverlening in de ambulante begeleiding ....................................................................................................................................................... 24
5.3 Hulpverleningsplan volgens SRC-schema ........................................................................................................................................................... 24
5.4 Hulpverlening in de semi-residentiële instelling ................................................................................................................................................. 25
5.5 Hulpverlening in de residentiële instelling ......................................................................................................................................................... 26
Hoofdstuk 6. Ontstaansgeschiedenis van de pedagogiek .............................................................................................................................................. 27
6.1 De verschillende stromingen in de pedagogiek .................................................................................................................................................. 27
6.2 Empirisme en Rationalisme (17e eeuw) .............................................................................................................................................................. 27
6.3 Verlichting (18e + 19e eeuw) ............................................................................................................................................................................... 27
6.4 Romantiek (19e eeuw) ........................................................................................................................................................................................ 28
6.5 Reformpedagogiek (eind 19e eeuw) ................................................................................................................................................................... 28
6.6 Pedagogiek als academische wetenschap in Nederland (> 1e helft 20e eeuw) ................................................................................................... 28
6.7 Pedagogische stromingen in de 20ste eeuw ........................................................................................................................................................ 29
6.7.1 De geesteswetenschappelijke stroming ..................................................................................................................................................... 29
6.7.2 Hermeneutiek ............................................................................................................................................................................................ 30
6.7.3 Dialectiek.................................................................................................................................................................................................... 30
6.7.4 Fenomenologie .......................................................................................................................................................................................... 30
6.7.5 De empirisch-analytische pedagogiek ........................................................................................................................................................ 31
6.7.6 De kritisch-emancipatorische pedagogiek.................................................................................................................................................. 31
Hoofdstuk 7. Pedagogiek en psychologie....................................................................................................................................................................... 32
7.1 De relatie tussen pedagogiek en ontwikkelingspsychologie ............................................................................................................................... 32
7.2 Levensfasen van Erik Erikson .............................................................................................................................................................................. 32
Pagina 3
, 7.3 Ego-kracht .......................................................................................................................................................................................................... 33
7.4 Verschil pedagogische kijk en psychologische kijk .............................................................................................................................................. 33
7.5 Identiteitsvorming (Angenent) ........................................................................................................................................................................... 33
7.6 De behavioristische benadering in de pedagogiek (> eind 19e eeuw)................................................................................................................. 34
7.7 Conditionering .................................................................................................................................................................................................... 34
7.7.1 Klassieke conditionering in de pedagogiek................................................................................................................................................. 34
7.7.2 Operante conditionering in de pedagogiek ................................................................................................................................................ 34
7.8 De cognitieve leertheoretische benadering in de pedagogiek ............................................................................................................................ 35
7.8.1 Ontwikkelingsstadia van het kind (Piaget) ................................................................................................................................................. 35
7.8.2 De sociaal-cognitieve leermethode ............................................................................................................................................................ 35
Hoofdstuk 8. De humanistische benadering .................................................................................................................................................................. 36
8.1 De humanistische psychologie ........................................................................................................................................................................... 36
8.2 De 5 basisbehoeften van Maslow ....................................................................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 9. Pedagogiek en sociologie.......................................................................................................................................................................... 38
9.1 Pedagogiek vanuit sociologisch perspectief ....................................................................................................................................................... 38
9.2 Socialisatieproces binnen het gezin .................................................................................................................................................................... 38
9.3 Socialisatieproces buiten het gezin..................................................................................................................................................................... 38
9.4 Culturele beleving van de opvoeding in sociologisch perspectief ....................................................................................................................... 39
Hoofdstuk 10. De systeemtheoretische benadering ...................................................................................................................................................... 40
10.1 Systeemtheoretische benadering ..................................................................................................................................................................... 40
10.1.1 Systeemgericht denken ............................................................................................................................................................................ 40
10.1.2 De structuurgerichte systeembenadering ................................................................................................................................................ 41
10.1.3 De communicatiegerichte systeembenadering ........................................................................................................................................ 41
10.1.4 Symmetrische en complementaire interactie .......................................................................................................................................... 41
Pagina 4
Inleiding in de pedagogiek – Annemarie Becker
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. Het begrip opvoeden .................................................................................................................................................................................. 5
1.1 Pedagogiek ........................................................................................................................................................................................................... 5
1.2 Definitie opvoeding .............................................................................................................................................................................................. 5
1.3 De 4 basisdimensies van opvoeden ...................................................................................................................................................................... 5
1.3.1 Ondersteuning bieden.................................................................................................................................................................................. 5
1.3.2 Instructie geven............................................................................................................................................................................................ 6
1.3.3 Controle uitoefenen ..................................................................................................................................................................................... 6
1.3.4 Grenzen stellen ............................................................................................................................................................................................ 7
1.4 Pedagogische opvoedingsdoelen.......................................................................................................................................................................... 7
1.5 Materiële & emotionele opvoeding...................................................................................................................................................................... 7
1.5.1 Behoeftehiërarchie van Maslow .................................................................................................................................................................. 8
1.5.2 Materiële opvoeding .................................................................................................................................................................................... 8
1.5.3 Emotionele opvoeding ................................................................................................................................................................................. 8
1.6.1 Geestelijke vorming ..................................................................................................................................................................................... 8
1.6.2 Sociale vorming ............................................................................................................................................................................................ 8
Hoofdstuk 2. De ouder & het kind ................................................................................................................................................................................... 9
2.1 De opvoedingsrelatie ............................................................................................................................................................................................ 9
2.2 Ontwikkelingsfasen, ontwikkelingstaken en opvoedingsopgaven ........................................................................................................................ 9
2.2.1 Baby / peutertijd (0 tot 2 jaar) ..................................................................................................................................................................... 9
2.2.2 Peuter / kleutertijd (2 tot 4 jaar) .................................................................................................................................................................. 9
2.2.3 Basisschoolperiode (4 tot 12 jaar) .............................................................................................................................................................. 10
2.2.4 Adolescentie (12 tot 18 jaar) - ook wel puberteit genoemd ...................................................................................................................... 10
2.3 Communicatiepatronen in het gezin .................................................................................................................................................................. 10
2.3.1 Bevelshuishouden ...................................................................................................................................................................................... 10
2.3.2 Onderhandelingshuishouden ..................................................................................................................................................................... 11
2.4 Locus of control .................................................................................................................................................................................................. 11
2.5 Draagkracht en draaglast van de ouder .............................................................................................................................................................. 11
Hoofdstuk 3. Het opvoedproces .................................................................................................................................................................................... 12
3.1 Socialisatieproces ............................................................................................................................................................................................... 12
3.2 Opvoedingsmilieus ............................................................................................................................................................................................. 12
3.2.1 Het gezin .................................................................................................................................................................................................... 12
3.2.2 De school.................................................................................................................................................................................................... 12
3.2.3 De maatschappij......................................................................................................................................................................................... 13
3.3 Gezinstypen ........................................................................................................................................................................................................ 13
3.3.1 Loszandgezin .............................................................................................................................................................................................. 13
3.3.2 Kluwengezin ............................................................................................................................................................................................... 13
3.3.3 Half-open/half-gesloten gezin .................................................................................................................................................................... 14
3.4 Opvoedingsstijlen ............................................................................................................................................................................................... 14
3.4.1 De autoritaire opvoedingsstijl .................................................................................................................................................................... 14
3.4.2 De autoritatieve of democratische opvoedingsstijl .................................................................................................................................... 15
3.4.3 De toegeeflijke of permissieve opvoedingsstijl .......................................................................................................................................... 16
3.4.4 De verwaarlozende opvoedingsstijl............................................................................................................................................................ 16
3.5 Ouderlijk gezag versus opvoedingsmacht........................................................................................................................................................... 17
Hoofdstuk 4. Problemen in de opvoeding...................................................................................................................................................................... 18
4.1 Problematische opvoedingssituaties .................................................................................................................................................................. 18
Pagina 2
, 4.1.1 Eenvoudige opvoedingsproblemen ............................................................................................................................................................ 18
4.1.2 Puberteit .................................................................................................................................................................................................... 18
4.1.3 Problematische opvoedingssituatie (POS) .................................................................................................................................................. 18
4.1.4 Problemen bij de ouder.............................................................................................................................................................................. 18
4.1.5 Stoornis kind .............................................................................................................................................................................................. 19
4.1.6 Ingrijpende ervaringen ............................................................................................................................................................................... 19
4.1.7 Rouw .......................................................................................................................................................................................................... 19
4.2 Kindermishandeling ............................................................................................................................................................................................ 19
4.2.1 Psychische mishandeling ............................................................................................................................................................................ 20
4.2.2 Psychische verwaarlozing ........................................................................................................................................................................... 20
4.2.3 Gevolgen van psychische verwaarlozing of mishandeling .......................................................................................................................... 20
4.2.4 Fysieke mishandeling ................................................................................................................................................................................. 20
4.2.5 Fysieke verwaarlozing ................................................................................................................................................................................ 20
4.2.6 Gevolgen fysieke mishandeling en verwaarlozing ...................................................................................................................................... 21
4.2.7 Münchhausen by proxy syndroom (MBPS) ................................................................................................................................................ 21
4.2.8 Seksuele kindermishandeling ..................................................................................................................................................................... 21
4.3 Beschermende en bedreigende factoren ........................................................................................................................................................... 22
4.3.1 Model beschermende en bedreigende factoren ........................................................................................................................................ 22
4.3.2 Kindkenmerken .......................................................................................................................................................................................... 22
4.3.3 Gezinskenmerken....................................................................................................................................................................................... 22
4.3.4 Opvoederskenmerken ................................................................................................................................................................................ 22
4.3.5 Schoolkenmerken....................................................................................................................................................................................... 23
4.3.6 Omgevingskenmerken ............................................................................................................................................................................... 23
4.3.7 Gebruikmaken van beschermende factoren .............................................................................................................................................. 23
Hoofdstuk 5. Jeugdhulpverlening en de rechten van het kind ....................................................................................................................................... 24
5.1 Ontwikkeling in de tijd ........................................................................................................................................................................................ 24
5.2 Hulpverlening in de ambulante begeleiding ....................................................................................................................................................... 24
5.3 Hulpverleningsplan volgens SRC-schema ........................................................................................................................................................... 24
5.4 Hulpverlening in de semi-residentiële instelling ................................................................................................................................................. 25
5.5 Hulpverlening in de residentiële instelling ......................................................................................................................................................... 26
Hoofdstuk 6. Ontstaansgeschiedenis van de pedagogiek .............................................................................................................................................. 27
6.1 De verschillende stromingen in de pedagogiek .................................................................................................................................................. 27
6.2 Empirisme en Rationalisme (17e eeuw) .............................................................................................................................................................. 27
6.3 Verlichting (18e + 19e eeuw) ............................................................................................................................................................................... 27
6.4 Romantiek (19e eeuw) ........................................................................................................................................................................................ 28
6.5 Reformpedagogiek (eind 19e eeuw) ................................................................................................................................................................... 28
6.6 Pedagogiek als academische wetenschap in Nederland (> 1e helft 20e eeuw) ................................................................................................... 28
6.7 Pedagogische stromingen in de 20ste eeuw ........................................................................................................................................................ 29
6.7.1 De geesteswetenschappelijke stroming ..................................................................................................................................................... 29
6.7.2 Hermeneutiek ............................................................................................................................................................................................ 30
6.7.3 Dialectiek.................................................................................................................................................................................................... 30
6.7.4 Fenomenologie .......................................................................................................................................................................................... 30
6.7.5 De empirisch-analytische pedagogiek ........................................................................................................................................................ 31
6.7.6 De kritisch-emancipatorische pedagogiek.................................................................................................................................................. 31
Hoofdstuk 7. Pedagogiek en psychologie....................................................................................................................................................................... 32
7.1 De relatie tussen pedagogiek en ontwikkelingspsychologie ............................................................................................................................... 32
7.2 Levensfasen van Erik Erikson .............................................................................................................................................................................. 32
Pagina 3
, 7.3 Ego-kracht .......................................................................................................................................................................................................... 33
7.4 Verschil pedagogische kijk en psychologische kijk .............................................................................................................................................. 33
7.5 Identiteitsvorming (Angenent) ........................................................................................................................................................................... 33
7.6 De behavioristische benadering in de pedagogiek (> eind 19e eeuw)................................................................................................................. 34
7.7 Conditionering .................................................................................................................................................................................................... 34
7.7.1 Klassieke conditionering in de pedagogiek................................................................................................................................................. 34
7.7.2 Operante conditionering in de pedagogiek ................................................................................................................................................ 34
7.8 De cognitieve leertheoretische benadering in de pedagogiek ............................................................................................................................ 35
7.8.1 Ontwikkelingsstadia van het kind (Piaget) ................................................................................................................................................. 35
7.8.2 De sociaal-cognitieve leermethode ............................................................................................................................................................ 35
Hoofdstuk 8. De humanistische benadering .................................................................................................................................................................. 36
8.1 De humanistische psychologie ........................................................................................................................................................................... 36
8.2 De 5 basisbehoeften van Maslow ....................................................................................................................................................................... 36
Hoofdstuk 9. Pedagogiek en sociologie.......................................................................................................................................................................... 38
9.1 Pedagogiek vanuit sociologisch perspectief ....................................................................................................................................................... 38
9.2 Socialisatieproces binnen het gezin .................................................................................................................................................................... 38
9.3 Socialisatieproces buiten het gezin..................................................................................................................................................................... 38
9.4 Culturele beleving van de opvoeding in sociologisch perspectief ....................................................................................................................... 39
Hoofdstuk 10. De systeemtheoretische benadering ...................................................................................................................................................... 40
10.1 Systeemtheoretische benadering ..................................................................................................................................................................... 40
10.1.1 Systeemgericht denken ............................................................................................................................................................................ 40
10.1.2 De structuurgerichte systeembenadering ................................................................................................................................................ 41
10.1.3 De communicatiegerichte systeembenadering ........................................................................................................................................ 41
10.1.4 Symmetrische en complementaire interactie .......................................................................................................................................... 41
Pagina 4